Қазақша рефераттар

Сұраққа жауап беру

§13. Құрлық сулары (10-сынып)

Бұл сабақта құрлық суларының негізгі түрлері қарастырылады: өзендер, көлдер, мұздықтар, жер асты сулары, сондай-ақ жасанды су нысандары (бөгендер, каналдар, тоғандар). Мақсат — олардың таралуы мен қалыптасуын, даму көрсеткіштерін түсіндіру және маңызын сипаттау.

Білімділік

Өзендер, көлдер, мұздықтар және жер асты сулары туралы білім қалыптастыру; құрлық суларының түрлері бойынша орналасуы мен даму көрсеткіштерін сипаттау.

Дамытушылық

Жалпы оқу іскерліктерін дамыту, пәнге қызығушылықты арттыру, өздігінен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Ойын анық жеткізуге, қарым-қатынас мәдениетіне үйрету; ұйымшылдыққа тәрбиелеу.

Сабақ түрі: аралас Презентациямен

Сабақтың құрылымы

  1. 1

    Ұйымдастыру: сәлемдесу, назарды сабаққа шоғырландыру.

  2. 2

    Үй тапсырмасын сұрау: сұрақ-жауап арқылы тексеру.

  3. 3

    Жаңа тақырып: құрлық суларының түрлері мен ерекшеліктері.

  1. 4

    Бекіту: тапсырмалар, сұрақтар, кроссворд.

  2. 5

    Үйге тапсырма: §12–13 оқу, мазмұндау, тапсырмалар.

  3. 6

    Қорытынды, бағалау: нәтижені жинақтау.

Үй тапсырмасын тексеру (сұрақ-жауап)

Тақырыптар

  • Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері
  • Мұхит суының қасиеттері
  • Мұхит суының қозғалыстары

Өткізу тәсілі

Мұғалім оқушылардың жауаптарын нақтылау сұрақтарымен толықтырып, негізгі ұғымдарды дұрыс қолдануын және себеп-салдар байланыстарын түсіндіруін бағалайды.

Назар аударатын ұғымдар

Мұхит бөліктері, судың физикалық қасиеттері, ағыстар мен толқындардың ерекшеліктері.

Жаңа сабақ: Құрлық сулары

Құрлық суларына өзендер мен көлдер, мұздықтар мен батпақтар, жер асты сулары, сондай-ақ жасанды су көздері жатады (бөгендер, каналдар, тоғандар). Бұл нысандар табиғи су айналымының маңызды буындары болып саналады.

Өзендер

Дүниежүзі өзендерінің ішінде су жинау алабы ең үлкен өзен — Амазонка (су жинау алабы шамамен 7 млн км²).

Негізгі анықтама

Су шығыны — өзеннің су қимасынан белгілі бір уақыт бірлігі ішінде ағып өтетін су мөлшері.

Көлдер

Ойыста орналасқан су айдыны көл деп аталады. Көл қазаншұңқырының шығу тегі мен қалыптасуына қарай көлдер бірнеше түрге бөлінеді.

  • Тектоникалық
  • Мұздық
  • Мұздық-тектоникалық
  • Қалдық (реликт)
  • Карсты
  • Жанартаулық және т.б.

Жер шарындағы ең терең көл — Байкал; ол шығу тегі бойынша тектоникалық көл. Тектоникалық көлдерге Ыстықкөл, Қазақстандағы Зайсан, Марқакөл және Шығыс Африка көлдері жатады.

Мұздықтар

Мұздық — қатты күйде түсетін жауын-шашынның жиналып, біртіндеп өзгеруі нәтижесінде құрлықта түзілетін көпжылдық мұз қабаты.

Мысал: Аляскадағы Хабборт мұздығының ұзындығы шамамен 145 км.

Жер асты сулары

Дүниежүзі қалаларының 70%-дан астамы сумен жер асты сулары есебінен қамтамасыз етіледі.

Азия мен Солтүстік Америкада, Африка мен Аустралияның шөлді аймақтарында жер асты суын көп пайдаланатын аудандарда грунт суының деңгейі төмендеп, ластану қаупі артуда.

Бекіту тапсырмалары

1-кезең: сұрақтарға жауап

  1. Ертіс өзенінің Қазақстан жеріндегі ұзындығы қанша?
  2. Қазақстан аумағында неше өзен бар?
  3. Жазықтарда өзен торы оңтүстіктен солтүстікке қарай арта ма, кеми ме?
  4. Қазақстанның ең ірі өзені қайсы?
  5. Қар-мұздық типімен қай аймақтың өзендері қоректенеді?
  6. Өзеннің су қимасынан бір секунд ішінде ағып өтетін су мөлшерін қалай атаймыз?
  7. Ертіс–Қарағанды каналын қандай мақсатта салды?
  8. Қазақстандағы ең лайлы өзен қайсы?
  9. Су энергетикалық ресурстарға бай өзенді атаңдар.
  10. Қарағанды облысының өзендерін атаңдар.

2-кезең: “Тірек сызба”

Көл қазаншұңқырлары

Пайда болуына қарай қандай түрлері бар?

Көлдер ағысына қарай

Қандай түрлерге бөлінеді?

3-кезең: “Әр материкке тән өзендерді жазу”

Солтүстік Америка

Оңтүстік Америка

4-кезең: кроссворд — “Гидросфера”

  1. Өзенге плотина салу арқылы жасалған су қоймасы
  2. Материктерді қоршаған су айдыны
  3. Құрлықтың бір бөлігін жауып жатқан мұз массасы
  4. Өзен арнасында пайда болған тік жартастан судың құлай ағуы
  5. Қатты жыныстардан пайда болған өзен арнасының тастақты учаскесі
  6. Күшті жаңбырдан немесе қар еруінен су деңгейінің көтерілуі
  7. Памир тауындағы ең үлкен мұздық
  8. Мұхиттың бір бөлігі
  9. Барлық жағынан сумен қоршалған құрлықтың шағын учаскесі
  10. Мұхиттың, теңіздің немесе көлдің құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі

5-кезең: “Кім жүйрік” — мақал-мәтелдер

  • Судың кепкені — тіршіліктің кеткені.
  • Сулы жер — нулы жер.
  • Суды лайлама — балығын шошытасың.
  • Су жүрген жер — береке, ел жүрген жер — мереке.
  • Су бергеннің сауабы бар, су төккеннің жауабы бар.
  • Суы бар жерде — өмір бар.

Қорытынды сұрақтар (тақырыпты бекіту)

  1. Құрлық суларының қандай түрлері бар? Олардың су айналымындағы маңызы қандай?
  2. Өзен жүйесі қандай құрамдас бөліктерден тұрады?
  3. “Өзендер — климаттың өнімі” дегенді қалай түсіндіресіңдер?
  4. Көлдерді шығу тегіне қарай қандай түрлерге бөледі?
  5. Мұздықтар қалай пайда болады? Олардың қандай түрлері бар?
  6. Мұздықтардың маңызы қандай? Оларды пайдаланудың қандай жолдарын ұсына аласыңдар?
  7. Жер асты сулары қандай топтарға бөлінеді? Олардың шаруашылық маңызы қандай?

Үйге тапсырма

Оқу және талдау

  • §12–13 оқу, мазмұндау.
  • Мәтін соңындағы тапсырмаларға жауап беру.
  • Өз қалауың бойынша бір өзеннің сағасын, ағыс бағытын, ұзындығы мен тереңдігін, бастауын анықтау.

Жұмыс дәптері

Өзенге сипаттама беретін кестені толтырыңдар.

Өзендер • Бастауы • Қайда құяды • Салалары • Ұзындығы • Қоректенуі • Таситын уақыты
Өзен Бастауы Қайда құяды Салалары Ұзындығы Қоректенуі Таситын уақыты
Ертіс Солтүстік Мұзды мұхит алабы Есіл
Жайық
Ембі
Сырдария
Шу
Іле