Ықыластың күйлері
Қыл қобыз аспабындағы ойнау тәсілдері
Бұл сабақ қыл қобыздағы негізгі орындаушылық дағдыларды жүйелі түрде қалыптастыруға бағытталған: оң қол қойылымын нақтылау, штрихтарды (легато, деташе) сауатты қолдану, күйдің шығу тарихын түсіну арқылы мәнерлеп орындауға тәрбиелеу.
Білімділік
- Оқушының қызығушылығын аспап арқылы ояту.
- Қыл қобыздағы ойнау тәсілдерін түсіндіріп, оң қол қойылымына ерекше мән беру.
- Орындаушылық шеберлікті арттыру.
Дамытушылық
Әуезділік пен әдемі дыбысты (таза интонация, жұмсақ үн, тұрақты дыбыс) дамыту.
Тәрбиелік
Күйдің шығу тарихын білу арқылы шығарманы түсініп, сезіммен орындауға баулу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Оқушымен амандасып, назарын сабаққа шоғырландыру. Қысқа мақсат қою: бүгінгі тақырыптың өзегін — қыл қобыздағы оң қол қойылымын және штрихтарды — анықтап алу.
2) Үй тапсырмасын тексеру
- F-dur гаммасын ойнап, қол жүргізуді бақылау; d-moll гаммасының үш түрін орындау.
- Жаттығу №1, №2 орындау.
- Дәулеткерейдің «Қос алқа» күйін белгіленген жерге дейін жатқа ойнау.
3) Сергіту сәті
Күй тыңдау: Дәулеткерей — «Қос алқа». Тыңдау барысында штрихтардың сипатын аңғарту: дыбыстың байланысы, тынысы, екпіннің өзгеруі.
4) Актуалдау
«Қос алқа» күйінде кездесетін легато және деташе штрихтары бүгінгі талданатын Ықыластың «Ерден» күйінде де кездеседі.
Қыл қобыз: негізгі ерекшеліктер мен ойнау тәсілдері
Оң қол қойылымы
Қыл қобыздағы оң қол қойылымы прима-қобыздан өзгеше: ысқышты үстінен емес, астынан ұстаймыз. Дыбыстың тұрақтылығы үшін оң қолдың буынын бос, қимылын үнемді ұстау маңызды.
Негізгі қағида
Қол қысылмайды, дыбыс «еркін» шығады.
Ысқыш бағыты
Қысым емес, салмақ пен бақылау басым болады.
Тірек нүктесі
Тиек маңында дыбыс айқынырақ шығады.
Ғылыми тұжырымдар
Ғалымдар Н. Финдайзин мен В. Виноградов қыл қобыз терминін ысқы (ысқышпен) және шертпе әдістерімен орындалатын аспаптар тобына жатқызған.
Академик Ә. Марғұлан жазбаларында қыл қобыздың бейнесі аққуды елестететінін, ал үні аққу үніндей әсерлі шығатынын айтады.
Тарихи-орындаушылық тәжірибе
Бұрын қыл қобыз ұмыт бола бастаған: аспап көбіне бақсылар қолданысында қалып, жыр айту дәстүрінен алыстады. А. Жұбановтың дерегінше, Ы. Дүкенұлы қыл қобызды кәсіби орындаушылыққа қайта алып келіп, халыққа кеңінен танытты.
Ы. Дүкенұлы орындаушылыққа түрлі ырғақтық өзгерістер енгізген: бақсылар ем-доман кезінде төменгі регистрлерді көбірек пайдаланса, халық орындаушылары жоғары регистрлерді кең қолданған.
Бұрау және ұстау тәсілдері
Қыл қобызды көбіне кварта немесе квинта бұрауына келтіреді.
Бұрын аспапты отырып, сол аяқтың үстіне қойып, сол самайға тіреп тартқан; қазір орындыққа отырып, тізенің арасына қысып орындау кең тараған.
Революцияға дейін қыл қобызды көбіне ерлер орындаған; бүгінде әйел орындаушылар да бұл өнерді жоғары деңгейде меңгеріп келеді.
Ықылас Дүкенұлы және «Ерден» күйі
Алдымен орындап көрсету
Талдауға кіріспес бұрын «Ерден» күйін мұғалім толық ойнап көрсетеді. Бұл оқушыға шығарманың жалпы тынысын, екпінін және дыбыстық бояуын алдын ала сезінуге көмектеседі.
Ықылас Дүкенұлы туралы
Ықылас Дүкенұлы 1843 жылы Дүкен қобызшының отбасында дүниеге келген. Туған-өскен мекені — қазіргі Сарысу мен Жаңарқа аудандарына қарасты өңірлер. Ықыластың күйші болып қалыптасуына әкесі Дүкеннің ықпалы зор болған.
Аңыз бойынша, балалық шағында түсіне Қорқыт ата кіріп: «Балам, көген аласың ба, қобыз аласың ба?» — дейді. Ықылас «қобыз алам» деп оянады. 15 жасқа келгенде қобызды толық меңгеріп, күй шығара бастайды.
Күйшілігі жайлы куәлік пен аңыз
И. Жақановтың «Қобыз атасы — Ықылас» кітабында Құрмансейіт ақсақал: «Ықылас қобызды аңырата тартқанда, адам түгіл байтақ дала мүлгиді», — деп бағалайды.
Тағы бір аңызда: Ықылас аспапты долдана ысқылағанда қыл ішектің бірі үзіліп, қалған жалғыз ішегі қыза түскені айтылады. Бұл — шеберліктің қуатын бейнелейтін ауызша дерек.
Күйлері мен мұрагерлік мектебі
Күйлері
- «Жезкиік»
- «Ерден»
- «Қазан»
- «Шыңырау»
- «Бозторғай»
- «Кертолғау»
Шәкірттері
Түсіпбек, Әбікей, Сүгір
Шәкірттерінің шәкірттері
Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаев
Ықылас қобыз өнерін жоғалтпай, кейінгі ұрпаққа үйретіп, бүгінгі күнге бұзбай жеткізуге зор үлес қосты.
«Ерден» күйінің шығу тарихы
Ықыластың туған елі — Тама. Әкімшілік тұрғыдан ол кезеңде бұл өңір Ақмола уезіне қараған. Ояз бастығы (дуан басы) Ерден атты адам болыпты.
Бір күні Ерден Тама руынан жиналған алым-салыққа қанағаттанбай, Тамалардың жылқысын қуып әкелуге шабармандарын жібереді. Ықылас бұған күйініп, әділетсіздікті өз көзімен айтып жеткізу үшін жаяу болса да Ақмолаға баруға бел буады.
Жолда ол Ерденнің сүйікті ұлы Әйменденнің қайтыс болғанын естіп, қайғыға ортақтасып қысқа дұға оқиды. Содан соң қобызын алып, мұңлы күй тартады. Күй сарынына елдің жүрегі босап, үй ішін ұзақ жоқтау кернейді.
Көңілі толған Ерден күйді қайта-қайта орындауды өтінеді де, соңында: «Қандай өтінішің бар?» — деп сұрайды. Ықылас: «Тама руына жылқысын қайтарып бер», — дейді. Ерден бұл өтінішті орындайды. Осы оқиғадан кейін күй ел арасына «Ерден» атауымен тараған.
Музыкалық-орындаушылық талдау
Тональдік және өлшем
Күй D-dur тональдігінде жазылған. Өлшемі ауыспалы: 2/4, кей тұста 3/4 және 5/8.
Мінезі
Күй асықпай, тебірене орындалады. Дыбыс сапасы мен тыныс — негізгі көркемдік тірек.
Техника
Легато, нүктелі ноталар, фаршлагтар жиі кездеседі. Төрттік, сегіздік тыныстар және он алтылық ноталар бар.
Дыбыстық жұмыс
Бастапқы әуеннің жалғасы бір октава жоғары қайталанады. Бұл тұста ысқышты тиекке жақындатып, дыбысты анық шығарамыз.
Оң қолдың буынын бос ұстаймыз. Ля ішегіне ауысқанда шынтақ сәл көтеріңкі болғаны дұрыс — бұл ысқыштың бағытын тұрақтандырып, дыбыстың «қатып қалмауына» көмектеседі.
Бекіту сұрақтары
- 1 Ықылас Дүкенұлы кім?
- 2 Күйде қандай штрихтар кездеседі?
- 3 Күйдің шығу тарихын білу бізге не үшін қажет?
Қорытынды
Штрихтар
Легато, деташе және олардың дыбысқа әсері.
Мелизмдер
Фаршлаг сияқты әшекейлерді дәл әрі таза орындау.
Тербеліс
Сазды «тірілтетін» нәзік қозғалыс, ішкі тыныс.
Екпін
Ауыспалы өлшемде ырғақты тұрақты сезіну.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
«Ерден» күйін белгіленген жерге дейін өлшемді санап, асықпай орындау. Штрихтарға (легато/деташе), нүктелі ноталарға және фаршлагтарға жеке көңіл бөлу.
Бағалау
- Оң қол қойылымының дұрыстығы және ысқыш жүргізу тұрақтылығы
- Ырғақ пен ауыспалы өлшемді сезіну
- Дыбыс сапасы, штрихтардың айқындығы, көркемдік мәнер