Қазақша рефераттар

Бес жақын кімдер

Салт-дәстүр — таусылмайтын байлық

Қазақ халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы — ұлттың рухани өзегі, тәрбиенің қайнар көзі. Бұл тәрбие сағатының мақсаты — оқушыларға салт-дәстүрдің тәрбиелік мәнін ұғындыру, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру, халық өнегесін үйрету.

Мақсаты

Ұлттық құндылықтарды таныту, ізгілік пен кісілікті дәріптеу, дәстүрдің мәнін өмірмен байланыстыру.

Көрнекілігі

Суреттер, ұлағатты сөздер жазылған плакаттар, ұлттық бұйымдар көрмесі.

Негізгі ой

Заман өзгерсе де салт-дәстүрдің мәні ескірмейді; ол ұрпақ санасын қалыптастыратын мәңгілік мұра.

Кіріспе сөз: дәстүрдің рухы

«Ата салтым — асыл мұрам, ардағым,
Бабалардың жалғастырар арманын.
Сан ғасырда қалпын бұзбас қадірім,
Өткенімді бүгінменен жалғадым.»
Жүргізуші сөзі
«Қазағымның салт-дәстүрі жаңғырған —
Тәлімді ой сынағы, тәрбие көзі болған.
Салт-дәстүрді ардақтайық, ағайын,
Қазақ атты үлкен-кіші, балдырған!»
Жүргізуші сөзі

Өнерлі халық — өміршең халық. Бүгінгі тәрбиелік кездесудің өзегі — «Салт-дәстүр — асыл қазына» идеясы: дәстүрді білу, құрметтеу және күнделікті өмірде қолдана білу.

Қазақ салт-дәстүрлері: қысқаша бағдар

  • Отау көтеру дәстүрі
  • Отбасы, тұрмыс дәстүрі
  • Еңбек дәстүрі
  • Тәрбие дәстүрі
  • Наурыз дәстүрі
  • Қаза ғұрпы
  • Ислам тағылымы (имандылық, ізет, жауапкершілік)

Тәрбие дәстүрі: өмірге жол ашатын ғұрыптар

Әр халықтың салт-дәстүрі оның дініне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық болмысына сай ғасырлар бойы қалыптасқан. Қазақ тәрбиесіндегі ғұрыптар — баланың дүниеге келуінен бастап, қоғамға араласуына дейінгі өнегелі жолды айқындайтын рәсімдер.

Нәрестеге қатысты салттар

Шілдехана

Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, қуаныш тойы.

Кіндік кесу (кіндіккесер)

Нәресте туған сәтте кіндігін кесетін әйел — «кіндік шеше» дайын тұрады. Кіндік кесу — мәртебелі, абыройлы іс.

Бесікке салу

Жаңа туған баланы бесікке бөлеу. Бесік — қасиетті, киелі мүлік, сәбидің алтын ұясы.

Қырқынан шығару

Бала қырық күнге толғанда қырық қасық су құйылған ыдыспен шомылдырады. Бұл — дені сау, жаны жайсаң болып өссін деген ақ тілек.

Тұсау кесер

Сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін, жолы ашық болсын деген ниетпен жасалатын ғұрып.

Ат қою және бала тұлғасын қалыптастыру

Ат қою

Қазақта сәбиге мағыналы, жақсы есім беруге мән берген. Кейде баланың атын елге сыйлы, беделді адамға қойғызып, батасын алған.

Айдар

Ер балаға төбе шашын ұзартып өсіріп қою дәстүрі. Кейде кекіл, тұлым да қалдырылған.

Кекіл

Бала шашын алып тастап, маңдайына бір шөкім шаш қалдыру; оның жиегін тегістеп қиып қою.

Түйін: Ғұрып — ұлттың өмір салтын қолдану әрі дәріптеу; ол тәрбие мен жауапкершілікті ұрпақ бойына сіңіреді.

Дәстүрдің анықтамасы және үлгілері

Дәстүр — халықтың атадан балаға көшіп, жалғасып, дамып отыратын тарихи-әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық тәжірибесі; ол салт-сана, әдет-ғұрып, мінез-құлық, тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекеттен көрініс табады.

Күнделікті өмірдегі дәстүрлер

  • Базарлық — алыс сапардан жақындарға әкелінген сый.
  • Байғазы — балалар мен жастардың жаңа киімі немесе заты үшін берілетін ақшалай не заттай сый.
  • Асату — ет желініп болған соң, төрде отырған ақсақалдың табақтағы қалған етті жастарға ауыз тигізуі.

Білім мен тектілікті дәріптеу

  • Тілашар — бала мектеп жасына келгенде киіндіріп, оқу құралын дайындап, шағын той жасау.
  • Жеті ата — әр ұрпақтың өз тегін тануы: жеті атасын білу міндет саналған.

Көріністер: салттың сахнадағы өмірі

«Сүйінші!»

Қуанышты хабар жеткізген адам «сүйінші» сұрайды. Бұл — шынайы қуаныштың белгісі әрі жақсылықтың сүйіншісін бөлісу дәстүрі.

Ат қою рәсімі

Нәрестеге ат қою — мағына мен бата тоғысқан сәт. Есім арқылы жақсы тілек, болашаққа бағыт беріледі.

Бесікке салу

Бесік — ұрпақ сабақтастығын білдіретін қасиетті мұра. Бесікке салу — сәбидің амандығына тілектестік білдірудің көркем үлгісі.

Тұсау кесер батасы

«Жолыңа нұр төселсін,
Жолың болсын деселік.
Жарылқасын алдыңнан,
Тұсауды кесейік,
Күрмеуіңді шешейік.»

Тұсау көбіне ала жіппен кесіледі. Мағынасы — адал жүріп, біреудің ала жібін аттамасын деген тілек.

«Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас» — бата дәстүрі баланың жолына рухани демеу береді.

Қолөнер мен тұрмыс көрінісі

«Шешеден көріп тон пішер, әкеден көріп оқ жонар» дегендей, қыздар кесте тігіп, тоқыма тоқып, көрпе құраса; ұлдар қамшы өріп, ұлттық өнердің жалғастығын танытады. Бұл — қазақ тұрмысының шынайы әрі көркем бейнесі.

Ұлттық ойындар: зерде мен ептіліктің мектебі

«Бес тас»

Қыз балалар ойнайтын ойын — ұқыптылықты, ептілікті, жылдам шешім қабылдауды дамытады.

«Асық»

Ұл балалар кең ойнайтын асық ойыны мергендікке, ширақтыққа, дәлдікке баулиды және әділ бәсекені үйретеді.

Танымдық ойын: сандар сөйлейді

Қоржыннан нөмірленген асық алынып, шыққан санға сәйкес сұрақ қойылады. Бұл бөлім оқушылардың ұлттық танымын, есте сақтауын, тез ойлауын шыңдайды.

10 саны

Он ата шежіресін таратып айту: әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат, жегжат, жұрағат, жұмағат.

3 саны

  • Үш мақсат: жол мақсаты — жету; дау мақсаты — біту; сауда мақсаты — ұту.
  • Үш арсыз: ұйқы арсыз; күлкі арсыз; тамақ арсыз.
  • Үш би: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би.
  • Үш жүз: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.
  • Жігіттің үш жұрты: ағайын жұрт, нағашы жұрт, қайын жұрт.
  • Үш арыс: Сәкен, Ілияс, Бейімбет.
  • Үш сауап: шөлге құдық қазу; өзенге көпір салу; жолға ағаш егу.
  • Үш байлық: денсаулық, ақ жаулық, он саулық.
  • Үш тәтті: жан тәтті, мал тәтті, жар тәтті.

4 саны

  • Төрт қонақ: арнайы қонақ, құдайы қонақ, қыдырма қонақ, қылғыма қонақ.
  • Төрт түліктің пірі: түйе — Ойсылқара; жылқы — Қамбар ата; сиыр — Зеңгі баба; қой — Шопан ата; ешкі — Шекшек ата.
  • Төрт қымбат: Отан қымбат; ата қымбат; ана қымбат; ұят пен ар қымбат.

5 саны

  • Бес дұшпан: өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ.
  • Бес асыл: талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым.
  • Бес қару: мылтық, садақ, найза, қылыш, айбалта.
  • Бес жақын: тату ағайын; ақылшы апай; бауырмал іні; инабатты келін; қимас қарындас.

6 саны

  • Алты алаш: Қазақ, Қарақалпақ, Қырғыз, Өзбек, Түркімен, Жайылхан.
  • Алты қиын: арадан шыққан жау; таусылмайтын дау; шанышқылаған сөз; жазылмаған дерт; іске аспаған серт; өзің түскен өрт.

7 саны

  • Жеті жұт: құрғақшылық, мал жұтау, оба (індет), өрт, соғыс, жер сілкіну, сел (тасқын).
  • Жеті қазына: ер жігіт, сұлу әйел, ілім-білім, жүйрік ат, құмай тазы, қыран бүркіт, берен мылтық.
  • Жеті ата: әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат.
  • Жеті жетім: тыңдаусыз қалған сөз; киюсіз қалған бөз; иесіз қалған жер; басшысы жоқ ел; аққу-қазсыз көл; елінен айырылған ер; замандасы қалмаған жан.

Мақал-мәтел — сөздің көркі

Қазақтың мақалдап сөйлеген сөзі — шұрайлы, астары терең, тәрбиелік мәні зор. Көріністердегі диалогтардан-ақ халық даналығының өмірмен біте қайнасқанын байқауға болады.

Мақалдап сөйлеу жарысынан үзінді

  • «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сәлем береді» — сәлемнің үлкендігі.
  • «Қуыс үйден құр шықпа» — дәмнен ауыз тиюдің қадірі.
  • «Аз да бітеді, көп те бітеді, татулыққа не жетеді» — бірліктің құны.
  • «Төртеу түгел болса алар, алтау ала болса алдырар» — ауызбірліктің өлшемі.
  • «Бірлік түбі — тірлік» — елдіктің тірегі.

Қонақкәде: мақал құрастыру тапсырмасы

Үзік сөздерден толық мақал құрастыру — ойды жинақтап, халық даналығын еске түсіруге үйретеді.

  • Ұяда не көрсең — ұшқанда соны ілерсің.
  • Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.
  • Ер бір өледі, ез мың өледі.
  • Өле жегенше, бөле же.
  • Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді.
  • Мал баққандікі, жер жыртқандікі.
  • Тентектің ақылы түстен кейін кіреді.
  • Жақсы сөз сүйіндіреді, жаман сөз күйіндіреді.
  • Мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керек.
  • Мектеп — кеме, білім — теңіз.

Қорытынды: ұлттық мұра — болашаққа аманат

Бүгінгі тәрбиелік сабақтың түпкі мақсаты — заман өзгерсе де ұлттық салт-дәстүрдің көнермейтінін ұғындыру, ұлттық мұраны жаңғырту. Көрген-білген дәстүрлерді көкейге тоқып, санаға сіңіру — әр шәкірт үшін маңызды.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні: салтын сүйген ұрпақ — халқын сүйетін, еліне адал қызмет ететін, тілі мен дәстүрінің жанашыры болатын азамат.

Еліміздің жарқын болашағы — бүгінгі оқушылардың қолында.