Безгек ауруын тудыратын қандай жәндік
Біржасушалылардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы
Бұл сабақта еркін тіршілік ететін және паразиттік өмір салтын ұстанатын біржасушалы ағзалардың табиғаттағы рөлі мен адам өміріне әсері қарастырылады. Материалды меңгеру барысында оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру, жауапкершілік пен гигиеналық дағдыларды қалыптастыру көзделеді.
Сабақтың мақсаты
- Біржасушалы ағзалардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын (пайдасы мен зиянын) нақты түсіндіру.
- Тәрбиелік ықпал арқылы оқушы тұлғасында жағымды өзгерістерге жету.
- Тақырыпқа байланысты қызығушылықты арттыру және қолданбалы мәнін ұғындыру.
Сабақ туралы
- Әдісі
- Түсіндірмелі
- Типі
- Құрастырылған
Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу мақсаттарын қысқаша таныстыру және жұмыс тәртібін нақтылау.
Үй тапсырмасын тексеру
Қайталау сұрақтары
- Біржасушалылардың қоректену тәсілі жағынан жасыл өсімдіктерден айырмашылығы неде?
- Жасыл эвгленаның өсімдікше қоректенуіне құрылысындағы қандай ерекшелік мүмкіндік береді?
- Эвглена, амеба және кірпікшелі кебісшеде ас қорыту үдерісінің ортақ белгілері қандай?
- Біржасушалылар қалай тыныс алады?
- Кірпікшелі кебісшенің зиянды қалдықтарды сыртқа шығаруы амебадан несімен ерекшеленеді?
- Біржасушалылар қандай жолдармен көбейеді? Көбеюдің мәнін түсіндіріңдер.
- Амеба қоректі қалай ұстайды? Қорек жасушаға қалай түсіп, қалай қорытылады?
- Кірпікшелі кебісшеде қорек қалай ұсталып, цитоплазмаға қалай өтеді? Қалай қорытылады?
- Циста деген не? Біржасушалылар үшін оның маңызы қандай?
Ойлануға арналған тапсырмалар
- Үш біржасушалы ағза дайын қоректік заттар жоқ, күн сәулесі түсетін таза суға жіберілді делік. Қайсысы ашықпай, белсенді тіршілік ете береді? Неліктен?
- Тыныс алу мен зиянды заттарды сыртқа шығару ағза үшін қандай маңызға ие?
- Жасушаның бөліну тәсілінде екі ағзада қандай ерекшелік бар? Бұл ерекшелік тіршілікке елеулі әсер ете ме?
Жаңа материалды түсіндіру
Табиғаттағы маңызы
Еркін тіршілік ететін біржасушалылардың табиғатта да, адам өмірінде де маңызы зор. Көптеген түрлері бактериялармен қоректеніп, судың табиғи жолмен тазаруына ықпал етеді.
Біржасушалылардың өздері тұщы су шаяндарына, ұсақшаяндарға, балықтар мен шабақтарға және басқа да су жәндіктеріне қорек болады. Осылайша олар су экожүйелеріндегі қоректік тізбектің маңызды буыны саналады.
Маңызды дерек
Теңіздер мен мұхиттарда бақалшақты біржасушалылар (қабықты түрлер) көптеп өліп, су түбінде шөгінді түзеді. Геологтар осындай шөгінділер кездесетін аймақтарда мұнай қоры мол болуы мүмкін екенін анықтаған.
Біржасушалылар топырақ түзілу үдерісіне де қатысады: органикалық қалдықтардың ыдырауына, микроорта қалыптасуына және зат айналымына әсер етеді.
Адам мен жануарларға зияны: паразиттік түрлер
Қарапайымдардың ішінде адам мен жануарлардың әртүрлі мүшелерінде паразиттік тіршілік етіп, қауіпті аурулар тудыратын түрлер де көп. Олардың ішіндегі кең тарағандарына дизентерия амебасы, безгек паразиті және лейшмания жатады.
Дизентерия амебасы
Дизентерия амебасы (атауы грек тілінен: dys — «бұзу», enteron — «ішек») адам мен жануарлардың ішегінде тіршілік етіп, ішектің сілемейлі қабықшасын зақымдайды.
Зақымданған жерден бөлінген қан мен ірің нәжіске араласып, іштің өтуі, дене қызуының көтерілуі және қатты ауырсыну байқалады. Бұл ауру қантышқақ деп аталады.
Жұғу жолы
Ауру адамның ішегінде амеба тез көбейіп, нәжіспен бірге сыртқа шыққанда цистаға айналады. Тәулігіне нәжіспен бірге шамамен 300 млн-ға дейін циста бөлінуі мүмкін. Цисталар лас су арқылы, сондай-ақ жуылмаған көкөніс, жеміс-жидек арқылы жұғады.
Уақытында емделмесе, ауру ауыр асқынуға әкелуі мүмкін.
Безгек паразиті
Безгек паразиті адамның қанына безгек масасының сілекейі арқылы түседі де, қанда бөліну жолымен көбейеді. Көбею кезінде улы заттар бөлініп, қызба ұстамалары пайда болады.
Безгек қоздырғышын 1880 жылы француз дәрігері А. Лаверан ашқан. Паразит негізінен қанның қызыл түйіршіктерінде тіршілік етеді.
Ұстаманың қайталану себебі
Паразит бір қызыл түйіршіктен екіншісіне ауысқан кезде ұстама қайталанады. Түйіршіктің ішінде болғанда адамның жағдайы уақытша жақсарады. Әдетте 3–4 күн ішінде зақымданған түйіршік бұзылып, паразиттер келесісіне өтеді.
1960 жылдары безгекке қарсы хинин, акрихин сияқты дәрілер қолданылып, ауру таратушы масаларды азайту шаралары (батпақты құрғату, химиялық өңдеу, дернәсілмен қоректенетін гамбузия балығын өсіру) кеңінен жүргізілді.
Лейшмания
Адамды тері ауруына ұшырататын талшықтылар тобының бір өкілі — лейшмания. Ол тудыратын ауру лейшманиоз деп аталады.
Бұл ауруды көбінесе құм шіркейлері таратады. Еліміздің шөл аймақтарында үлкен құмтышқан мекендейді, оның індерінде ұсақ шіркейлер көп кездеседі.
Белгілері
Шіркей шаққан жер арқылы қоздырғыш тері астына өтіп көбейеді: алдымен бөрткен пайда болады, кейін үлкейіп, жарылып, іріңдеуі мүмкін. Дер кезінде емделмесе, асқынып кетеді.
Алдын алу: ең тиімді жол
- Тазалықты сақтау: үйді, төсек-орынды, киімді, ыдыс-аяқты ұқыпты таза ұстау.
- Азық-түлікті таза сақтау; көкөніс, жеміс-жидекті мұқият жуу.
- Қолды сабындап жуып барып қана тамақтану.
- Ауру қоздырғыштарының таралуына мүмкіндік беретін табиғи ошақтарды жүйелі түрде жою.
Бекіту
Негізгі сұрақтар
- Біржасушалылардың табиғатта қандай маңызы бар?
- Паразиттік тіршілік ету ұғымын түсіндіріңдер.
- Ауру тудыратын біржасушалыларды атаңдар; әрқайсысы қандай ауру тудырады?
- Безгек ауруын тудыратын ағза қандай? Ол адамға қандай жәндік арқылы жұғады?
- Лейшмания қандай топқа жатады? Қандай ауру тудырады? Құм шіркейлерінің рөлі қандай?
- Біржасушалылар суды қалай тазартады?
- Шағын бөгеттерде гамбузия балығын өсіру қай аурудың алдын алу шараларына жатады?
- Біржасушалылар қандай жануарларға қорек болады? Бұл адам үшін қандай маңызға ие?
- Біржасушалылардың мұнай қорының қалыптасуына қатысы қандай?
- Топырақ түзілуіндегі рөлі қандай?
Біліміңді тексер
- Біржасушалылардың барлығына ортақ қасиеттеріне сипаттама беріңдер.
- Дәптерге кесте сызып, толтырыңдар: қарапайымдар құрылысындағы органоидтардың тұсына бар болса +, жоқ болса – белгісін қойыңдар.