Мал сүтінің пайдасы

Тәрбие сағатының тақырыбы: «Түлік төлден өседі»

Бұл тәрбие сағаты төрт түлікке қатысты ұлттық ұғымдарды жаңғыртып, оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуды көздейді. Сабақ мазмұнында қазақтың ата кәсібі — мал шаруашылығы, төрт түлік төлдерінің атаулары, өлеңдер мен мақал-мәтелдер, сондай-ақ ұлттық ойындар қамтылады.

Сабақтың мақсаты

Көрнекіліктер мен ресурстар

• «Түлік төлден өседі» тақырыбындағы слайдтар.
• Төрт түлік малдың суреттері (жайлау көріністері, өсіп-жетілу реті бойынша атаулар сөздігі).
• «Малдың төлдері» тақырыбындағы слайдтар.
• Ұлттық ойын: «Қалай айтуды білемін».

Сабақтың барысы

1. 1) Кіріспе әңгіме: қазақ халқының негізгі кәсібі

   Қазақ халқы ежелден мал шаруашылығымен айналысып, ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибесі арқылы малдың өрісін, тіршілік табиғатын, қадір-қасиетін терең таныған. Мал өнімдерін тұрмысқа ұқыппен, тиімді пайдаланған: еті мен сүті — азық, терісі — киім, мүйізі мен сүйегіне дейін — бұйым болған. «Малым — жанымның садақасы, жаным — малымның садақасы» деген сөздің өзі төрт түліктің халқымыз өміріндегі орнын айқын көрсетеді.

   Қазақстан — мал өсіруге қолайлы кең өлке. Сондықтан төрт түлікке қатысты ұлттық ұғымдар мен бай тәжірибені кейінгі ұрпақтың ұмытпауы маңызды. Бәріміз бірдей мал бақпасақ та, ата-баба қадірлеген мұраның мәнін сақтап, құрметтеуге тиіспіз.

2. 2) Көрініс: «Төлдер айтысы»

   Автор

   Сылдырап аққан өзеннің жағасындағы шалғында әр түлік малдың төлдері жайылып жүріпті. Олар бір-бірінен: «Иеміз қайсымызды жақсы көреді?» — деп сұрасады. (Сахнаға төрт түлік төлдерінің костюм-маскасын киген балалар шығады.)

   Лақ

   «Мә-ә, мә-ә…» Әрине, мені жақсы көреді. Адам біздің сүтімізді ішеді, мамықтай жүнімізден жылы орамал мен киім тоқиды.

   Құлын

   (Кісінеп) Лақ, орынсыз мақтанасың. Малдың ішінде бізден артық ешкім жоқ: мінсе — көлік, ішсе — сусын, жесе — азықпыз.

   Бұзау

   «Мө-ө, мө-ө…» Сендер босқа мақтанасыңдар. Ием мені жақсы көреді. Адамның тіршілігіне ең пайдалысы — мен. Шелек-шелек сүт, қарын-қарын май, қап-қап құрт пен ірімшік — бізден шығады. Сойса — соғым, жексе — көлік боламыз.

   Қозы

   Бәрің де босқа мақтанасыңдар: ием бәрінен де мені жақсы көреді. Матаның асылын біздің жүнімізден тоқиды. Сақылдаған сары аязда тоңдырмайтын тон, киіз, алаша — бәрі менің жүнімнен жасалады.

   Бота

   Сонда бәріңнен кем біз бе? Қадірлі түлік — түйе. Адам біздің тәтті шұбатымыз бен мамықтай жүнімізді пайдаланады. Сусыз шөл далада таптырмайтын көлікпіз. Мамық көрпені кім мақтамайды?

   Автор

   Төлдер әрқайсысы өздерін мақтап, көп таласады. Бірінің сөзіне бірі көнбейді. Ақыры иелерінен сұрауға барады.

   Иесі

   Сендер босқа таласпаңдар. Бәрің де пайдалысыңдар. Әрқайсыңның өз орның бар. Адам үшін бәрің де керексіңдер.

   Ойын: «Түлік қалай дыбыстайды?»

   Мұғалім қорытындылайды: әр малдың өз орны бар. Ата-бабаларымыз әр түлікті өсу жолына қарай жас ерекшелігімен атап отырған. Мысалы, қой төлін де кішкентайынан бастап есейгенге дейін жасына қарай айырып атаған.

3. 3) Суреттермен жұмыс: «Адасқан төлдер»

   «Түлік төлден өседі» ұғымын бекіту мақсатында суреттер бойынша әңгіме жүргізіледі. Малдың қадірін біліп, қасиетін бағалаған халқымыз адам есімдеріне де мал атауларын қосып отырған: Ботагөз, Ақбота, Нартай, Қозы, Қошқарбай, Ісек, Бурабай және т.б. Сондай-ақ «ботам», «құлыным», «қошақаным» деп еркелету — төрт түлікке деген ерекше сүйіспеншіліктің белгісі.

4. 4) Төрт түлік туралы өлеңдер

   Мал атаулары туралы

   Қой атауы бар екен,

   Қошқарынан басталған.

   Еркек қойлар нән екен,

   Құйрығы аумас астаудан.

   Жуан қойды саулық деп,

   Атағанын қарашы.

   Ісек пенен тұсақ деп,

   Бір жас үлкен тоқтыдан.

   Қозыдан соң ұсақтап,

   Ең кішісі жоқ бұдан.

   Ешкі атаулары туралы

   Шақыру басталар:

   «Шөре-шөре» — шөкеден.

   Ешкі атауын бастаңдар,

   Айыр мүйіз текеден.

   Жорға ойнаған текесі,

   «Шек» дегенге лыпылдап.

   Қойды басар серкесі,

   Тұяқтары сыртылдап.

   Екі жаста тушалар,

   Ала жолақ бөртесі.

   Шыбышы мен лағы

   Тастан тасқа секіреді.

   Жылқы туралы

   Жазды күні құлыншақ,

   Келер қыста — жабыға.

   Тай шыққан соң мініп бақ,

   Дүбірлетіп шабады.

   Келер жылы құнанды

   Күтімге алса жарайды.

   Құнаннан кейін дөненге

   Жұрт қызыға қарайды.

   Байтал, бесті, бие ат —

   Мұны білмеу тіпті ұят.

   Жылқышының қорғаны —

   Болса нағыз мықты ат.

   «Малдың төлін сүюі»

   Қой сүйеді баласын «қоңырым» деп,

   Еш нәрсені білмейтін «момыным» деп.

   Ешкі сүйеді баласын «лағым» деп,

   Тастан тасқа секірген «шұнағым» деп.

   Сиыр сүйеді баласын «торпағым» деп,

   Қараңғыға баспайтын «қорқағым» деп.

   Түйе сүйеді баласын «тайлағым» деп,

   Жабу жапса жарасқан «жайнағым» деп.

   Жылқы сүйеді баласын «шұбарым» деп,

   Жүгіруден жазбаған «тұлпарым» деп.

5. 5) Ұлттық ойын: «Қалай атауды білемін?»

   Сұрақ 1

   Малдың төлдерін қалай атайды?

   Сұрақ 2

   Қай мал қалай дыбыстайды?

   Сұрақ 3

   Малды қалай шақырады?

6. 6) Төрт түлік туралы әндер

   • «Қошақаным қайда екен?»
   • «Ақ тайлақ»
   • «Құлыншақ»
   • «Бөрте лақ»
   • «Ортеке»

7. 7) Қосымша бөлім: мал сүтінің пайдасы және салыстыру

   Мал сүтінің пайдасы

   Табиғи сүттің құнарлылығы, дәрумендері мен дәстүрлі сүт өнімдерінің (май, құрт, ірімшік, айран, шұбат) тұрмыстағы орны талқыланады.

   Дүкен сөрелеріндегі сусындармен салыстыру

   Ата-аналардың қатысуымен табиғи өнімнің артықшылықтары мен дәстүрлі тағам мәдениеті туралы пікір алмасу ұйымдастырылады.

Сабақты қорытындылау

Сабақ соңында мал сүтінен алынатын өнімдердің шағын көрмесі ұйымдастырылады. Ата-аналар өнімдердің қалай дайындалатынын айтып, оқушылардың сұрақтарына жауап береді. Негізгі түйін: төрт түлік — тұрмыс тірегі, ұлттық құндылық, ал төл — түліктің бастау бұлағы.