Қазақша рефераттар

Батыс Қазақстан облысы энциклопедиясы

Кіріспе: өңір өзендері және Жайықтың орны

Батыс Қазақстан аумағында 196 өзен ағады. Солардың ішінде тек сегізінің ағыны тұрақты және ұзындығы 200 км-ден асады.

Осы өзендердің ең маңыздысы — Қазақстандағы ұзындығы 1000 км-ден асатын ірі 7 өзеннің бірі, Жайық. Алайда соңғы жылдары өзеннің экологиялық ахуалы күннен күнге төмендеп келеді. Мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар су арнасының мәселелеріне бейжай қарауға болмайды.

Географиясы мен негізгі салалары

Жайық — Ресей Федерациясы (Башқұртстан, Челябі, Орынбор облыстары) мен Қазақстан Республикасы (Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан облыстары) аумағынан өтетін өзен. 1991 жылы оған мемлекетаралық трансшекаралық су объектісі мәртебесі берілді.

Оң жағалау салалары

  • Кіші Қызыл
  • Үлкен Қызыл
  • Сақмар
  • Таналық
  • Шаған

Сол жағалау салалары

  • Шыңғырлау (Утва)
  • Гумбейка
  • Үлкен Қараған
  • Сүйіндік
  • Қомақ
  • Ор
  • Елек
  • Барбастау

Негізгі сандық деректер

Жалпы ұзындығы
2428 км
Алабының ауданы
237 мың км²
Қазақстандағы бөлігі
1084 км

Орал қаласынан төмен өзен аңғары кеңейіп, жайылмасы тармақталады. Орал қаласынан жоғары жақта Жайыққа сол жағынан Елек өзені қосылады (ұзындығы 730 км). Орал қаласы маңында Жайыққа Шаған және Барбастау өзендері құяды.

Жайық өзені Орал тауларымен бірге Еуропа мен Азияны бөліп тұрған табиғи шекара ретінде де қарастырылады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында су жолы қатынасы жақсы дамығанымен, ғасырдың соңына қарай іс жүзінде тоқтады.

Бүгінде Жайық — Каспий алабында бекіре тұқымдас балықтардың табиғи уылдырық шашу қоры салыстырмалы түрде сақталған бірегей өзендердің бірі. Күзде, 15 тамыз–15 қараша аралығында, балықтардың шаруашылық маңызы бар шұңқырларға жылыстауы, яғни қыстаққа қоныстануы байқалады.

Гидрологиялық режимі

Биіктік айырмасы және ағыс жылдамдығы

Өзен бастауы теңіз деңгейінен 637 м биіктікте, ал Каспийге құяр тұсы 27–28 м төмен орналасқан. Сондықтан арна құлауы орта есеппен әр шақырымға 30 см.

Құлау айырмасы салыстырмалы түрде жоғары болғандықтан, күзде ағыс жылдамдығы сағатына 4–5 км, ал көктемгі тасқын кезінде 10 км-ге дейін жетуі мүмкін. Көршілес Еділ өзенінде бұл көрсеткіш Жайыққа қарағанда шамамен 4 есе төмен.

Қоректенуі, мұз қатуы және мұз жүрісі

Жайық көбіне қар суымен (шамамен 80%) толығады. Қарашаның соңы–желтоқсан басында мұз қатып, наурыздың соңы–сәуірдің басында мұз сөгіліп, өзен ағысы ашылады.

Мұздың орташа қалыңдығы 60–80 см, мұз құрсану мерзімі 120–130 тәулік шамасында.

2011 жылғы су тасқыны (аймақтық мысал)

2011 жылы Батыс Қазақстанда Шаған, Деркөл, Жайық, Чижа-1, Чижа-2, Быковка өзендері тасып, Орал қаласы маңындағы бірқатар елді мекендерді су басты.

Ең жоғары деңгей

мамырда — 218 см

Ең төмен деңгей

наурызда — 218 см

Ең жоғары жылдамдық

мамырда — 0,96 м/с

Махамбет ауданында тасқын ертерек басталып, су деңгейі Атырау қаласына қарағанда жоғары болып, мамыр айында 734 см-ге дейін жеткені көрсетіледі.

Экологиялық проблемалар

Жайықтың экологиялық мәселелері басқа өзендердегі сияқты табиғи, антропогендік және техногендік үрдістердің кешенді әсерімен байланысты.

Арнаның бұзылуы және салдары

  • Арнаның лайлануы және өзеннің тайыздануы.
  • Гидрологиялық режимді нашарлататын қайраңдардың пайда болуы.
  • Жағалаулардың иреңдері мен жеңіл механикалық құрамды топырақтардың шайылуы.
  • Өзеннің арнадан шығып, үлкен аумақты басып кету қаупінің артуы.

Ластану көздері

Судың ластануының негізгі себептері ретінде өнеркәсіптік ағындылар аталады: Новотроицк мұнай өңдеу зауытының қалдықтары, сондай-ақ Жайықтың сол жақ саласы Елек өзенінің Ақтөбе хром зауыты мен Алға химкомбинаты қалдықтарымен ластануы.

Бұдан бөлек, өзге кіші салаларда мал шаруашылығы қалдықтары әсері байқалады.

Тасқын режимінің өзгеруі және оның салдары

Кейбір салаларда жыл сайын тасқын болып зиян келсе, кейбірінде бірнеше жыл қатарынан тасқын су байқалмайды. Тасқынның болмауы аңғардың қоқыспен ластануына және құмды жағажайларда өсімдіктердің шамадан тыс қаптап өсуіне әкеледі.

Жайықтың экологиялық жағдайы нашарлаған сайын, бұл өзгерістер өзеннің табиғи өнімділігіне, биоалуантүрлілікке және халықтың су ресурсына тәуелді тұрмыс-тіршілігіне тікелей әсер етеді.

Қалпына келтіру және қорғау шаралары

Жайықтың ландшафттық-экологиялық жағдайын және су кешенін қалыпқа келтіру мен сақтау — негізгі міндеттердің бірі. Өзеннің көпғасырлық бай тарихы келер ұрпақ үшін сақталуға тиіс.

Кешенді әрекеттер

  • Технологиялық жаңғырту

    Суы аз немесе қалдықсыз өндіріске, оқшауланған су айналымына, аралық тазалауға және суды салқындатып қайта пайдалануға мүмкіндік беретін технологияларға көшу.

  • Қалдықтарды басқару

    Қалдық көлемін азайту, сусыздандырылған қалдықты немесе ластағыштардың қойырланған ерітіндісін жер қойнауына көму технологияларын жетілдіру.

  • Ағынды суларды тиімді тазарту

    Өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластанған суларды тазарту әдістерін жетілдіру.

  • Агроэкологиялық теңгерім

    Өсімдіктерді аурулар мен зиянкестерден, егістіктерді арамшөптен қорғауда биологиялық және агротехникалық тәсілдердің тиімділігін арттыра отырып, ауыл және орман шаруашылығын шектен тыс химияландыруды шектеу.

Қорытынды және әдебиеттер

Су байлықтарын сақтау — бүкілхалықтық міндет. Өзен сулары — күнделікті өмір үшін бірінші қажеттілік әрі ортақ қазына. Халық даналығы: «Су ішетін құдығыңа түкірме, кейін сол жерден су ішерсің». Су ресурстарын тиімді пайдалану және қорғау — баршамыздың абыройлы борышымыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шаруашылығы. Алматы: Мектеп, 2002.
  2. Батыс Қазақстан облысы энциклопедиясы. Ғ. Әнес, Қ. Ахметов. Алматы, 2010.
  3. Бейсенова Ә. С., Шілдебаев Ж. Б. Экология: оқу құралы. Алматы: Абай атындағы АлМУ, 1999.
  4. Қазбеков А. «Экологиялық жаршы» газеті, 2005.
  5. Петренко А. З. және т. б. Орал облысының табиғаты және оны қорғау. 1–2 бөлім. Орал: А. С. Пушкин ат. УПИ, Диалог, 1991.