Алматы облысының негізгі өзендерінің гидрологиялық сипаттамасы
Балқаш–Алакөл өңірі — еліміздің оңтүстік-шығысындағы кең сахарада ерекше орны бар табиғи әлем. Басымен тауға, аяғымен көлге, арқасымен құмға сүйенген Жетісу — жомарт та әсем мекен. Қазақтың данагөй абызы Асан Қайғы бұл өңірді «ағашы жеміске тұнған, шаруаға жайлы қоныс» деп сүйсінген деседі.
Бұл жазбада Балқаш пен Алакөлге қатысты аңыздық деректер мен тарихи атауларды еске алып, Алматы облысының су ресурстарының қазіргі ахуалына, су тапшылығы мен ластану тәуекелдеріне назар аударамыз.
Балқаш: аңыз бен атаудың ізі
Ертеде Балқаш көлі «Тахалау көлі», «Ақ теңіз», «Жұмбақ көл» деп те аталған. Көлдің қазіргі атауына қатысты халық арасында ертеден айтылатын аңыз бар.
Балқия туралы аңыз
Біздің заманымыздан көп ғасыр бұрын көлдің батыс жағалауын дәулеті асқан бай мекендепті. Оның Балқия атты қызы айрықша көрікті болып өседі. Қызды ел-жұрт еркелетіп, Балқаш деп атап кетеді.
Балқаш он жетіге толғанда Ерден атты жігітке ғашық болады. Екі жас бір түнде ауылдан қашып шығып, қалың қамысты паналайды. Сол кезде қабандар аттарына шабуыл жасап, Ерден ауыр жарақаттан қаза табады.
Қашқындарды іздегендер қыздың жасырынған жерін табады. Әкесінің қатал мінезін білетін Балқия қуғыншыларды көрген сәтте биік жартастан көлге секіріп, су түбіне батып кетеді. Содан бері Балқия суға кеткен көлді Балқаш деп атаған екен.
Алакөл: «шұбар көлдің» болмысы
Алакөл (шұбар көл) — аттас көлдер тобының ең ірісі және Алакөл ойысының ең терең бөлігінде орналасқан су айдыны. XIII–XIX ғасырлар аралығында көл «Гургенор» (Көпір көлі), «Алақтыгүл», «Алатеңіз», «Алақта», сондай-ақ «Оңтүстік(шығыс) Алакөл» атауларымен белгілі болған.
Көлемдік ерекшелік
Алакөл — Қазақстанның ішкі бөгендеріндегі көлемі жағынан екінші ірі су айдыны және ағынсыз өзендер алабындағы терең көл ретінде ерекшеленеді. Су көлемі Балқаш суының шамамен жартысына тең.
Көлдер жүйесі
Алакөл маңайында Сасықкөл, Қошқаркөл, Жалаңашкөл секілді көлдер орналасып, біртұтас көлдер жүйесін құрайды.
Алматы облысының су қорлары: сапа, көлем, тәуелділік
Қоршаған ортаны қорғау мәселелерін кешенді шешуге экономикалық және әлеуметтік қиындықтар кедергі келтіреді. Дегенмен экологиялық шараларды кейінге қалдыру су қорларының күйіне ғана емес, мемлекет экономикасына да зиян тигізуі мүмкін.
Су тұтыну және қамтамасыз етілу
- Экономиканың әр саласында жылдық су тұтыну шамамен 2,6–5,2 км³.
- Орташа сулы жылдары экологияға, энергетикаға және басқа міндетті су жіберу көлемдері сақталса, облыс қажетті мөлшерде сумен қамтамасыз етіледі.
- Құрғақшылық жылдары сумен қамтамасыз ету деңгейі 60% шамасында болып, тапшылық ең алдымен суармалы егіншілікке әсер етеді.
Суармалы жерлер
Суармалы жер көлемі 594,8 мың гектар, оның ішінде 436 мың гектар — егістік алқаптары.
Дәнді дақылдар, қант қызылшасы, темекі, майлы дақылдар, жемістер, картоп, жоңышқа — көбіне суармалы жерлерде өсіріледі.
Су нысандары
Облыс аумағында шамамен 800-ге жуық өзен мен су ағымдары және 24 мыңнан астам көлдер мен жасанды су қоймалары бар.
Ірі көлдер: Балқаш, Алакөлдер жүйесі (Алакөл, Сасықкөл, Қошқаркөл, Жалаңашкөл), сондай-ақ Көлсай.
Іле өзенінің рөлі
Балқашқа құятын судың шамамен 75%-ын беретін Іле өзені — Балқаш–Алакөл ойпаттарының негізгі су артериясы.
Іле бассейнінің су қалыптастырушы бөлігі Қытай Халық Республикасының аумағында орналасқан, бұл өз кезегінде трансшекаралық тәуелділікті күшейтеді.
Су қажеттілігі және пайдалану құрылымы
Облыстың суға қажеттілігінің 98%-ы жер үсті сулары есебінен, қалған бөлігі — жер асты және ағын сулар есебінен өтеледі.
Су пайдаланудың негізгі үлесі — 2523,12 млн м³ немесе жалпы көлемнің 95%-ы — ауыл шаруашылығы өндірісіне тиесілі.
Экологиялық тәуекелдер: тапшылық, тұздану, ластану
Таза тұщы суға қойылатын талаптың күшеюі су көздерін қорғауды, ластануды төмендетуді, өндірістік және ауыл шаруашылығы ағын суларының ағызылуы мен пайдаланылуын қатаң реттеуді алдыңғы орынға шығарып отыр.
Іле алабы және Балқашқа түсетін қысым
Іле өзенінде Қапшағай су қоймасының салынуы, өзен аңғарында ірі суару және су жіберу каналдарының дамуы, суармалы жерлерге алынатын судың күрт артуы Балқашқа құятын өзендер ағынын азайтты. Нәтижесінде жағалауда сорлану байқалып, топырақ пен жер асты суларының тұздануы үдей түсуде.
Ластағыштар және бақылау қажеттілігі
- Суармалы жерлерден шайылып келетін пестицидтер мен гербицидтер.
- Жанар-жағармай нысандарынан тарайтын фенолдар мен мұнай өнімдері.
- Су қоймаларына жыл сайын шамамен 5 км³ ағын су құйылады, оның ішінде 3 км³ — тазартылмаған лас су.
Облыс бойынша жылдық көлемі 475,642 млн м³ болатын 40 су жіберу орны бар. Ағын суларды ағызу нүктелерінде тұрақты мониторинг жүргізу, әсіресе табиғи нысандарға әсер ететін аймақтарда, аса маңызды.
Су сапасы — денсаулық қауіпсіздігінің тірегі
Ауыз суға қойылатын жоғары талаптар судың адам өміріндегі ерекше рөлімен тікелей байланысты. Санитарлық-гигиеналық нормативтердің сақталуы — денсаулыққа қауіпсіз, зиянсыз және экологиялық таза судың сапасын тұрақты деңгейде ұстап тұрудың негізі.
Қалпына келтіру бағыты: негізгі қадамдар
Сапалы ауыз су
Тұрғындарды сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету және су ресурстарының тапшылығын азайту.
Тиімді басқару
Жер үсті және жер асты суларын тиімді пайдалануды ынталандыратын экономикалық тетіктерді әзірлеу және енгізу.
Балқаш пен Алакөлдің экологиялық жағдайы өндірістік кәсіпорындар, су бойындағы елді мекендер және коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықтармен байланысты ластағыш көздеріне тәуелді. Қорғау және сауықтыру шараларын кешеуілдету ертең орны толмас салдарға әкелуі мүмкін.
Қорытынды: табиғатқа жауапкершілік — ортақ міндет
Экологиялық проблемалар — ең маңызды өмірлік мәселелердің бірі. Себебі сөз адамның өмір сүретін ортасы, болашақ ұрпақтың тағдыры туралы болып отыр. Егер әр адам өзіне тиесілі шағын аумақта да қолдан келгенін жасаса, табиғатымыз қаншама көркейер еді.
Үндеу
Облысымыздың әрбір тұрғыны бүгінгі және келешек ұрпақ үшін су тазалығының маңызын терең түсінсе, жер жаннаты — Жетісудың тамаша табиғаты сақталатынына күмән жоқ.
Назардағы нысандар
Балқаш • Алакөл • Іле
Басты тәуекел
Тапшылық • Тұздану • Ластану
Басты басымдық
Су сапасы және тұрақты мониторинг