Үшінші - ақыл
Сабақтың мақсаты
Бұл сабақтың мақсаты — 7 санының маңызы мен қасиетін ашу, «жеті» ұғымына қатысты қастерлі түсініктер мен қағидаларды дәріптеу. Оқушыларды ойлануға, пікір таластыруға, сауатты сөйлеуге, өздігінен ізденуге, тілек айта білуге, халық дәстүрі мен Отанды сүюге тәрбиелеу көзделеді.
Негізгі ұғым
Қасиетті 7
Дәстүр, таным, тәрбие, тарих
Сабақтың барысы
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Бүгінгі сабағымыз табиғаттың тылсым сырын тануға шақырады. Әңгімеміз — халық кие тұтқан санның құпиясы туралы. Оны терең түсіну үшін білімді, көп оқитын, ойы сергек азамат болуға ұмтылуымыз қажет.
Ендеше, сөз болып отырған сан — 7.
Оқушылардың пайымдары
Табиғат пен уақыт өлшеміндегі «жеті»
Табиғаттың біз білмейтін құпиясы өте көп. Көшпенділер ұғымында күннің көзі 7 бөлікке бөлінеді. Аптада 7 күн бар. Ең қызығы — бұл атаулар ғасырлар өтсе де өзгермейтін тұрақты өлшем ретінде қабылданған.
Дәстүр мен дүниетанымдағы «жеті»
Жаңа туған нәрестенің шілдеханасы 7-ші күні беріліп, қайтыс болған кісінің «жетісі» жасалады. Білімдар адамды «жеті жұрттың тілін біледі» дейді. Көкті — 7 қабат, жерді — 7 қат деп түсіндіру де халқымыздың танымынан орын алған.
Тарих пен құқықтағы «жеті»
Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы» мен «Жеті қазына» атауларындағы жетілік кездейсоқ емес. Бұл — «жеті» санының мәдени және қоғамдық мәні терең екенін көрсетеді.
Ырым-тыйым және тәрбиелік нақылдар
Қауіп-қатерден аман қалған адам үшін анасы не жұбайы 7 шелпек пісіріп, садақаға 7 түрлі нәрсе таратады. Бұл әрекет тек наным емес, қоғамдағы бірлік пен шүкіршіліктің белгісі.
- «7-ге келгенше жерден 7 рет таяқ жейсің» — өмірдің сынағын меңзейді.
- «7 атасын білмеген — жетесіз» — тектілік пен шежіреге құрметті айқындайды.
Көрініс: «Кім жақын, не қымбат, не қиын?»
Қазыбек би ортада отыр. Бір адам келіп: «Кім жақын, не қымбат, не қиын?» деген сұраққа жауап беруін өтінеді.
7 жақын
- Тату болса — ағайын жақын.
- Ақылшы болса — апайың жақын.
- Бауырмал болса — інің жақын.
- Инабатты болса — келінің жақын.
- Алдыңа тартқан адал ас — жақын.
- Қимас жақын — қарындасың.
- Сыйлас болса — нағашың жақын.
- Адал болса — досың жақын.
7 қымбат
- Алтын ұяң — Отан қымбат.
- Құт-береке — атаң қымбат.
- Аймалайтын — анаң қымбат.
- Мейірімді — апаң қымбат.
- Асқар тауың — әкең қымбат.
- Туып-өскен елің қымбат.
- Кіндік кескен жерің қымбат.
7 қиын
- Арадан шыққан жау қиын.
- Таусылмайтын дау қиын.
- Шаншылған сөз қиын.
- Пана болмас өз үйің қиын.
- Жазылмаса — дерт қиын.
- Іске аспаған — серт қиын.
- Ақылыңнан адасып, өзің түскен өрт қиын.
- Тентек болса — ұл қиын.
«Жеті қазына» туралы түсінік
«7» санын қадірлеу көне заманнан басталады. Ол қасиетті сан ретінде бағаланған. Ислам аңызы бойынша «жеті қазына» туралы мынадай түсініктер айтылады:
- 1 Қыдыр — Алланың керемет адам етіп жаратқан киелі тұлға ретінде ұғынылады.
- 2 Бақ — бақ дарымайды, бақ қонады.
- 3 Ақыл — байлық пен бақыттың тірегі.
- 4 Денсаулық — деніңіз сау болмаса, өміріңізде сән де, мән де болмайды.
- 5 Ақ жаулық — отбасылық береке мен аналық қадірдің нышаны.
- 6 Тұз — тұзсыз тағамда дәм де, мән де болмайды.
- 7 Ит — адамның серігі әрі қорғаушысы.
«Қасиетсіз» туралы нақылдар
Халық айтқан тұжырымдар
- Бал салмаса — ара қасиетсіз.
- Жанбай жатса — шала қасиетсіз.
- Әдепсіз болса — бала қасиетсіз.
- Әділетсіз болса — дана қасиетсіз.
- Көк шықпаса — жер қасиетсіз.
- Ойсыз болса — ер қасиетсіз.
- Жылуы болмаса — түбіт қасиетсіз.
- Жігері болмаса — жігіт қасиетсіз.
Басқа мысалдар
- Жылқыда өт жоқ.
- Құста сүт жоқ.
- Таста тамыр жоқ.
- Тасбақада талақ жоқ.
- Аспанда тіреу жоқ.
- Аллада бауыр жоқ.
Әлемнің жеті кереметі
«Жеті» санын тек қазақ халқы ғана емес, әлем халықтары да қастерлеген. Соның бір дәлелі — әлемнің жеті кереметі туралы таным.
- 1) Хеопс пирамидасы
- 2) Семирамиданың аспалы бағы
- 3) Артемида ғибадатханасы
- 4) Галикарнас кесенесі (мавзолей)
- 5) Александрия шамшырағы
- 6) Родос алыбы
- 7) Зевс мүсіні
Жинақтау және тілектер
Айтылған ойларды жинақтасақ, сабақтың құрылымы мен мазмұны гүлге ұқсайды: әрбір дерек — гүлдің бір күлтесі секілді, бәрі бірігіп мағыналы тұтас бейне құрайды.
Гүлді кімге сыйлаймыз?
Анаға, әжеге, қыз балаға, достарға, өнер адамдарына, туған күн иесіне, сондай-ақ мектепке алғаш барған баланың ұстазына.
Гүл сыйлағанда айтылатын тілек
Оқушылар бір-біріне жылы сөз айтып, ізгі тілек білдіреді: амандық, бақыт, береке, білім, бірлік, ұзақ ғұмыр, игі жол.
Сабақ соңында «Гүл — Қыздар» әні және «Бала тілегі» сияқты шығармашылық бөлімдер орындалуы мүмкін.
Қорытынды
Халық даналығы «жеті» арқылы тәрбиелік өлшем мен танымдық бағдар ұсынады: «7 жаманды білмеген — арзан», «7 жетімді білмеген — надан», «7 атасын білмеген — жетесіз» деген секілді нақылдар адамның зердесін, тектілікке құрметін, елдік санасын шыңдауға бағытталған.
Қасиетті 7 саны халқымыздың өмірі мен тұрмысында терең мағынаға ие болып, ұрпақ тәрбиесінде, салт-дәстүрді сақтауда, шежірені үйретуде үлкен рөл атқарған. Осы ұғымды тану — өткенді құрметтеу ғана емес, бүгінгі құндылықты бекіте түсудің де бір жолы.