Шикі мұнай өзінің табиғатқа әсері жағынан бензинге жақын

Астана қаласы, №53 мектеп-лицей

Орындаған

8-сынып оқушысы Жұмаш Батыржан

Жетекшісі

Химия және биология пәні мұғалімі Князова Ақмарал Қамбарбекқызы

Көлік қозғалысының атмосфераға және адам денсаулығына кері әсері

Атмосфера — бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Жер шары халқы үшін ортақ байлық болғандықтан, оның сапасы мен тазалығы адамзат үшін баға жетпес құндылық. Атмосфера биосфераның маңызды құрамдас бөлігі, ал оның жалпы массасы шамамен 5,157×10¹⁵ тоннаға дейін жетеді.

Атмосфера қабаттары

Атмосфера бірнеше қабаттан тұрады: тропосфера, озон қабаты, стратосфера, мезосфера, термосфера және экзосфера. Тіршілік үшін әсіресе тропосфера мен озон қабатының маңызы ерекше.

Неліктен ластану тез таралады?

Атмосфера ауасының нақты шекарасы жоқ. Сол себепті ластану оңай пайда болып, өте қысқа уақыт ішінде жер бетінің көптеген аймақтарына таралуы мүмкін.

Ауаның ластану көздері

Табиғи ластану

жанартаулардың атқылауы;
тастардың үгілуі;
дауылдар;
орман мен дала өрттері.

Антропогендік (адам әрекетінен) ластану

Атмосфералық ауа үшін ең қауіптісі — адам қызметінің нәтижесінде пайда болатын ластану. Ластаушы заттар негізінен өндіріс орындарынан, автокөліктерден және тұрмыстық қалдықтардан бөлінеді. Бұл қоспалар күн сайын атмосфераның төменгі қабатына қосылып отырады.

Қазақстандағы негізгі тәуекелдер

Қазақстанда ірі өнеркәсіп орталықтары, зауыттар мен фабрикалар, мұнай-газ өндірістері шоғырланған. Бұған ғарыш айлағынан ұшатын зымырандарды және автокөлік санының артуын қоссақ, ауаны ластаушылардың негізгі топтары айқындалады. Ауаға шығатын заттардың химиялық құрамы отын түріне, өндірілетін өнімнің құрамына және технологиялық үдерістерге байланысты өзгеріп отырады.

Өнеркәсіп пен отын өнімдерінің зияны

Қалдықтар көлемі

Әлем бойынша жыл сайын қоршаған ортаға 3,0 млрд тоннадан астам өнеркәсіптің қатты қалдықтары және шамамен 1 млрд тоннаға жуық өзге қалдықтар бөлінеді.

Шикі мұнай

Шикі мұнайдың табиғатқа әсері бензинге жақын. Мұнай буы салыстырмалы түрде азырақ зиянды болуы мүмкін, алайда сұйық мұнай теріге тиіп, түрлі дерматологиялық ауруларды (мысалы, экзема) қоздыруы ықтимал.

Бензин мен керосин

Бензин мен керосиннің булары тыныс жолдары арқылы ағзаға еніп, кейін асқорыту жүйесі арқылы қанға өтуі мүмкін. Бұл орталық жүйке жүйесіне әсер етіп, улануға әкеледі; шекті рұқсат етілген концентрациядан асса, ауыр жағдайлар өліммен аяқталуы ықтимал.

Көміртек тотығы (CO)

Көміртек тотығы — түссіз, иіссіз және дәмсіз газ. Жұмыс аймағында оның ШРК мөлшері шамамен 20 мг/м³. Концентрациясы 300–600 мг/м³ болса жеңіл улану байқалады, 1800 мг/м³ деңгейінде ауыр улануға әкеледі, ал 3600 мг/м³ кезінде 2–3 рет тыныс алудың өзі өлімге соқтыруы мүмкін.

Азот оксидтері

Азот тотығы — қанды улайтын түссіз газ, орталық жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді. Азоттың қос тотығы (NO₂) тұншықтыратын иісі бар қоңыр түсті газ: ауада 10 мг/м³ болғанда иісі сезіледі, 80 мг/м³ деңгейінде тамақты жыбырлатып, сілекейдің ағуын туындатуы мүмкін, ал 200–300 мг/м³ концентрациясы өмірге қауіпті. NO₂ үшін ШРК шамамен 5 мг/м³.

Атмосфералық ауа — тіршілік үшін аса маңызды ресурс. Сондықтан ауаны ластанудан қорғау әр адамның ортақ мақсаты әрі міндеті болуы тиіс.

Автокөлік: пайдасы мен зияны

Атмосфераны ластаушылардың ішінде автокөліктің орны ерекше. Көліктің қоршаған ортаға әсерін шартты түрде жағымды және жағымсыз деп екіге бөлуге болады: көптеген пайданың көлеңкесінде нақты экологиялық және әлеуметтік шығындар қатар жүреді.

Жағымды әсерлер	Жағымсыз әсерлер
Сауда, саяси және мәдени байланыстардың дамуы	Атмосферадағы газ және энергетикалық тепе-теңдіктің бұзылуы
Ғылыми-техникалық прогресті ынталандыру, жұмыс орындарының ашылуы	Пайдалы қазбалардың және тұщы су қорларының сарқылуы
Өндірістік үдерістерге көліктің енуі, тауарды жылдам жеткізу	Жол-көлік оқиғалары салдарынан адам өмірінің қиылуы
Жеке тұлғаның еркіндігі мен тәуелсіздігін сезінуі	Биологиялық қорлардың (өсімдік, жануар және адам) улануы
Қолайлы өмір сүру мүмкіндігінің артуы	Қозғалысқа қатысушылардың күйзелісі
Тіршілік кеңістігінің кеңеюі	Аумақтарды бөлу салдарынан өмір сүретін кеңістіктің қысқаруы
Тұтынушы үшін әлеуметтік-тұрмыстық қызметтердің қолжетімділігі	Ландшафттың биологиялық өнімділігінің төмендеуі
Тауарлар мен өнімдерге уақытында қол жеткізу	Қала құрылысы мен ауылдық ландшафт үйлесімінің бұзылуы
Жылдамдық, жайлылық, қолайсыз ауа райында қозғалу мүмкіндігі	Автокөлікке байланысты салықтар мен шығындардың өсуі

Неге автокөлік ауаны қатты ластайды?

Автокөліктен шығатын газ құрамында шамамен 200-ге жуық зат болады. Олардың бір бөлігі — толық жанған немесе шала жанған көмірсутектер.

Шала жанған көмірсутектер көлік моторы баяу жұмыс істегенде және кептеліс кезінде көбірек бөлінеді. Сапалы бензин құйылып, тоқтаусыз жүрген көліктің шығарындыларында көміртек тотығы шамамен 2,7% болуы мүмкін. Ал жылдамдық баяулағанда бұл көрсеткіш 6,9%-ға дейін артады. Қала жағдайында жиі тежелу мен тоқтау салдарынан көміртек тотығы көптеп бөлінеді.

Адам ағзасына әсері

Көміртек тотығы ағзаға енген жағдайда қан құрамындағы гемоглобинмен байланысып, оттегінің ұлпаларға жеткізілуіне кедергі жасайды. Осы себепті автокөлік көптеген қалаларда ауаны ластаудың бірінші кезектегі көзі болып саналады.

Мәліметтерге сүйенсек, бензин қозғалтқышынан бөлінетін жанбай қалған көмірсутектер мен толық жанбау өнімдерінің көлемі дизель қозғалтқышымен салыстырғанда жиі жоғары болады.

Қорытынды және ұсыныстар

Автокөліктің қоршаған ортаға және адам денсаулығына тигізетін зиянды әсерлері айқын. Сондықтан төмендегі ұсыныстарды жүзеге асыру ауа сапасын жақсартуға көмектеседі:

1 Экологиялық таза жанармай түрлерін әзірлеу және кеңінен енгізу.
2 Қазіргі автокөліктерге зиянды шығарындыларды ұстап қалатын сүзгілерді (фильтрлерді) орнатуды арттыру.
3 Арнайы сүзгілерсіз көліктердің жүруін шектеу және бақылауды күшейту.
4 Салауатты өмір салтын қалыптастыру мақсатында автокөлік орнына велосипедті жиірек қолдану.
5 Велосипед жолақтарын және велосипед қоятын тұрақтарды салуды жүйелі түрде қарастыру.
6 Экологиялық таза отын пайдаланатын автомобиль қозғалтқыштарын жасау және қолдау.