Қазақы дастарқаным
Тәрбие сағатының мазмұны
Сынып
7-сынып
Тақырып
Халық дәстүрі – асыл қазына
Сабақтың түрі
Танымдық сабақ
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ-жауап
- Пікірлесу
- Топтық жұмыс
Мақсаты
- Оқушылардың халық дәстүрі туралы түсінігін кеңейту.
- Қазақ халқына тән ізгі адамгершілік қасиеттердің салт-дәстүрмен сабақтастығын түсіндіру.
- Тәрбиелік мәні бар салт-дәстүрлерді бойға сіңіруге бағыттау.
Көрнекіліктер
- Салт-дәстүрге қатысты суреттер
- Мақал-мәтелдер
- Даналардан нақыл сөздер
- Қолөнер бұйымдары, ою-өрнектер
- Интерактивті тақта, слайд, буклет
Күтілетін нәтижелер
- Халық дәстүрінің қоғамдағы маңызын түсінеді.
- Дәстүрдің мәнін ұғып, оны қадірлеу және бағалау дағдылары қалыптасады.
- Топтық жұмыс арқылы пікір алмасып, ортақ тұжырым жасайды.
- Тақырып бойынша өз ойын еркін айтып, өздігінен қорытынды шығара алады.
Қанатты сөздер
Сабақтың идеялық өзегін ашатын нақылдар мен ұстанымдар:
Алты жыл аш болсаң да, ата салтыңды ұмытпа.
Салтын, тілін, дінін ұмыту – мәңгүрттікке бастар жол.
Аспалы сөзге арсыз да тоқтайды.
Ант бұзған оңбайды, салт бұзған сорлайды.
Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер.
Алтын емес, ата салтым қымбат.
Қазақтар – әдет-ғұрып, салт-сана, тіл жағынан біртұтас ұлт. — В. В. Радлов
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру, психологиялық көңіл күйді реттеу.
II. Кіріспе: қызығушылықты ояту
Миға шабуыл әдісі арқылы оқушылардың назарын дәстүр ұғымына бағыттау.
Тыңдалым
«Қазақы дастарханым» әнін тыңдау.
- Сөзі
- Ж. Боранбаев
- Әні
- М. Ілиясов
Тақырыпты ашу үшін сұрақ:
«Балалар, бүгінгі сабағымыз не туралы болады?» — Оқушылар: «Қазақ халқының тұрмысы мен салт-дәстүрі туралы».
Негізгі ұғым: Дастарқан
Дастарқан — қазақ дәстүріндегі пейілдің, ықыластың, жомарттықтың белгісі, үй иесінің ниетін танытатын береке нышаны. Әр адам қолынан келгенше барын шынайы көңілмен ұсынуға тырысады.
Қазақ даласында үйге келген жолаушы жатсынбай қабылданған: ашық қабақ танытып, төрге шығарып, алдымен дастарқан жайған. Жолаушы тамақтанып, сергіген соң ғана үй иесі жөн сұрасып, хал-жағдайын, бағытын, шаруасын білген.
Тіпті танымайтын адамды да «Қырықтың бірі – Қыдыр» деп құт санап, кеңпейілділікті дәстүр ретінде ұрпаққа аманат еткен.
Көрсетілім
Интерактивті тақтадан «Қазақтың дәстүрлері» тақырыбындағы презентация көрсетіледі.
Мағынаны ашу: мұғалімнің ой-түйіні
Қазақ халқы салт-дәстүрге өте бай. Бұл — мәдениеттілік пен тәрбиеліліктің айғағы. Ұрпақты тәрбиелеуде халқымыз өнегені әдет-ғұрыппен, үлгіні жөн-жосықпен, әдепті ырым-тыйыммен ұштастырып, сенімді әрі өміршең жол қалыптастырған.
Отаншылдық, ерлік, мәрттік, жомарттық, қайырымдылық, жоғары адамгершілік қасиеттер осы құндылықтар арқылы дарыған. Дәстүрдің де жақсысы мен кемшілігі болады: жаманы ұмыт қалады, жақсысы ғасырлармен бірге жасайды.
Үлкенді сыйлауға баулитын өміршең дағдылар:
- Үлкенге сәлем беру
- Жол беру
- Алдынан кесіп өтпеу
- Қонақты қарсы алып, төрге шығару
- Жақсы қабақпен шығарып салу
- Дос-жаранға қайырымды болу
Жақсы дәстүрді ешбір саналы адам аттамайды. Әр жас — дәстүрдің қорғаушысы, орындаушысы және дамытушысы.
Сұрақ-жауап: бала тәрбиесіне қатысты дәстүрлер
Оқушылар дәстүр атауларын атап, мән-мағынасын түсіндіреді.
Шілдехана
Сәби дүниеге келгеннен кейін ана мен баланың көңілін көтеріп, күтімін жасауға арналған рәсім. Кей өңірлерде баланы «шілде суына» шомылдырып, суға сыңғырлаған тиын салып, денсаулықпен бірге береке тілеу дәстүрі кездеседі.
Қырқынан шығару
Бөбек туғаннан кейін 40 күн өткенде алғаш рет шашы мен тырнағы алынып, әрі қарай бесікке салу рәсіміне дайындық жасалады. Бұл кезеңде ана мен балаға ерекше күтім қажет, ал кіндік шеше қолдау көрсетеді. Әдетте рәсімге әйел адамдар қатысады.
Есімін атау (ат қою)
Ат қою — көбіне ел сыйлайтын, өнегелі адамға тапсырылатын жауапты рәсім. Қазақ есімдерінің көптігі — ұлттық дүниетанымның байлығы. Таңдалған есім баланың құлағына үш рет сыбырлап айтылады.
Бесікке салу
Кішігірім той ретінде өтетін ғұрып. Жиналғандар тарту, шашу әкеледі, ал бөлеу ісі тәжірибелі әжеге не анаға жүктеледі. Бұл кезде бесік жыры айтылады. Кей өңірлерде «ит көйлек» жоралғысы жасалып, тәтті салынған дорба жүгіртіледі.
Тұсау кесер
Бір жасқа толып, жүрісі нықталған балаға «қадамы құтты болсын» деген тілекпен жасалатын салтанат. Тұсауды ата-ана таңдаған адам кеседі, кейін баланы «ақ жол» ниетімен ақ мата (орамал) үстімен жүргізеді.
Баланы атқа мінгізу
Бала 4–6 жас шамасында ат үстінде өзін ұстай алатын деңгейге жеткенде жасалатын дәстүр. Ашамай, тоқым, жүген, ноқта сияқты ер-тұрман сыйланып, атқа мінгізіп, тілек айтылады. Бұл — ер баланың азаматтыққа қадамының нышаны.
Бейне-сұрақ: ұлттық дәстүрге құрмет
Имандылық пен инабаттылықтың негізі саналатын ұлттық дәстүрге құрметтің бүгінгі ахуалы көпшілікті ойландырады. Осы бағытта ұстаздардың оқушыларға қоятын сұрақтары ұсынылады.
Ерулік беру
Ауылға жаңа үй көшіп келіп қоныстанса, көрші-қолаң ерулік жасап, ас пісіріп, табақ тартады. Бұл — жаңа адамдарды жатсындырмай, ортаға тартып, сыйластық орнатудың белгісі. Сонымен қатар жаңа үйге отын, су әкелісу сияқты көмектің де әлеуметтік мәні бар.
Жылу жинау
Қайғы-қасіретке ұшырап, мал-мүлкінен айырылған адамға ауылдастары, көршілері, туған-туысы малмен, дүниемен немесе ақшалай көмек көрсетеді. Бұл іске көбіне бір адам ұйытқы болады.
Талқылау сұрағы
«Жылу қай кезде жиналмайды?»
Енші беру
Бала үй болып, өз күнін өзі көре алатын шаққа жеткенде ата-ана отау тігіп, бөлек шығарады. Сол кезде малынан — мал, мүлкінен — мүлік бөліп береді. Бұл — жауапкершілікке тәрбиелеудің және отбасы бірлігін сақтаудың дәстүрлі тетігі.
Талқылау сұрағы
«Ата-анасы қайтыс болса, еншіні кім береді?»
«Сөз тапқанға қолқа жоқ» бөлімі
Қазақ халқы сөз құдіретін қадірлеген, шешендік пен тапқырлықты жоғары бағалаған. Бұл бөлімде оқушылар өздерінің тілге жүйрік, ойға ұтқыр екенін көрсетеді.
Тапсырма шарты
Сайыскерлер қоржыннан әріп жазылған асық таңдап алады. 2 минут ішінде қойылған сұрақтарға таңдаған әріптен басталатын сөздермен жауап береді.
1-топ сұрақтары
- Сен үшін ең құрметті не?
- Мектеп саған не береді?
- Ұялғанда не істейсің?
- Сен үшін байлық не?
- Кім сұлу?
- Қандай мақал білесің?
- Сөйлей-сөйлей кім боласың?
- Бақшада не өседі?
- Қиындықты қалай жеңесің?
- Қандай салт-дәстүрді білесің?
- Неден қорқасың?
2-топ сұрақтары
- Кімге сенбейсің?
- Кімнің қамын ойлайсың?
- Әке көрген не істер?
- Үлкенді қалай сыйлайсың?
- Арыс өзенінде не көп?
- Қазақ ұғымында ұл бала қандай бала?
- Кітап саған не береді?
- Тіл не үшін керек?
- Сен кімсің?
- Ең биік не?
- Қандай салт-дәстүрді білесің?
- Қандай аспапта ойнайсың?
3-топ сұрақтары
- Қандай мақал-мәтел білесің?
- Ең кіші не?
- Базарда не бар?
- Қиындықты қалай жеңесің?
- Ұлдардың ұлысы кім?
- Қандай ақын-жазушыны білесің?
- Қол не үшін керек?
- Сен үшін байлық не?
- Ең жақын не?
- Көре-көре кім боласың?
- Өмірлік мақсатың не?
- Не іздеп жүрсің?
«Ата салтың — ұлттық қалпың» көрініс-тапсырмасы
Екі топ бір-біріне көрініс арқылы сұрақ қояды. Келесі топ көрсетілген салттың атауын тауып, мән-мағынасын түсіндіреді.
Көрініс 1: Қақпан олжасы
Екі адам қақпанға түскен түлкіні көріп, алуға келіседі. Бірақ «ырымын жасап», қақпанға ақша салып кетуді ұсынады.
Жауабы
Бұл — баутағар. Аңшының олжасын алған адам ризашылық ретінде ақша не зат қалдыруы керек. Баутағар бермеу «ырыс-берекеге кері әсер етеді» деген наным болған.
Көрініс 2: Жиеннің сыбағасы
Жас жігіт нағашысына келіп, «қырық серкеш» туралы әңгіме қозғайды. Ақсақал «жиеннің қырық серкешін бермеске болмас» дейді.
Жауабы
Бұл — жиенқұрық. Дәстүр бойынша жиен нағашысынан қалаған затын сұрауға хақылы. «Жиен назасы жаман» деп, оны еркелетіп, көңілін қалдырмаған.
Көрініс 3: Үлкендер жолға шыққанда
Жастар үлкендер үйден жолаушылап кеткенін естіп, жалғыз қалған үйде бас қосып, ойын-сауық ұйымдастыруды жоспарлайды.
Талқылау
Көріністе бейнеленген дәстүрдің атауын және тәрбиелік мәнін анықтап, топ болып дәлелдеңдер.
Қорытынды ой
Халық дәстүрі — ұрпақты ізгілікке, сыйластыққа, жауапкершілікке тәрбиелейтін рухани қазына. Оны тану, түсіну және құрметтеу — ұлттық болмысты сақтаудың ең сенімді жолы.