Морфологиялық ерекшеліктері
Грамматикалық ерекшеліктер: көне тұлғалар мен варианттылық
Құжаттар тілінде кейбір грамматикалық тұлғалардың варианттары қатар қолданылды. Мәселен, өткен шақ есімшенің қыпшақтық -ған тұлғасының орнына оғыздық -мыш варианты ұшырасады: отырмыш, айтылмыш, шығармыш.
III жақ тұлғалары
Етістіктің III жақтағы -ды қосымшасының орнына -дүр тұлғасы жұмсалған: етіләдүр, көрінедүр.
III жақ көпше түрінде -лар жалғауының жалғануы да кездеседі: қойсалар (жекелеген мәтіндерде жазылуы әртүрлі беріледі).
Тұйық етістік пен есімше
Тұйық етістіктің -у жұрнағының -ғу варианты да берілген: жазғучы, турғучы.
Есімшенің -тын/-тұғын тұлғаларының орнына турған сөзі арқылы аналитикалық құрылым жасалған: жаза турған.
Бұл тұлғалар ресми іс қағаздар стилінде жүйелі нормаға толық айналып үлгермеген: әр құжатта, әр аудармашы мәтінінде қолданылуы біркелкі бола бермейді.
Лексикалық қабаттар: қазақ, араб-парсы және орыс элементтері
Осы кезеңдегі қазақ әдеби тілінің (әсіресе ресми мәтіндердің) сөздік құрамы үш негізгі қабаттан тұрды: жалпы халықтық қазақ лексикасы, араб-парсы сөздері, орыс тілінен енген бірліктер.
Әлеуметтік атаулардың өзгеруі
Төре сөзі XIX ғасырға дейін негізінен «ақ сүйек әулет адамы» мағынасында қолданылды. XIX ғасырдың II жартысында бұл атау ақсүйектермен қатар, қарадан шыққан әкімдерге және орыс әкімшілігі өкілдеріне де қатысты айтыла бастады.
Би сөзі бұрын шешен, билік айтушы ұғымын білдірсе, осы кезде әлеуметтік-әкімшілік термин ретінде қалыптасып, үш жылға сайланатын ресми қызмет иесінің атауына айналды.
Жаңа әкімшілік сөздер
- сенат, старшын, ауылнай
- жандарал, ұлық, әкім
- дуан, пошташы, шен
- жарлы, атқамінер, атшабар
Құқықтық лексика
Империялық сот жүйесінің келуімен бірге: заң, сот, статья, іс, арыз, абақты, тұтқын сияқты атаулар кеңейді.
Бір бөлігі калька арқылы жасалса, бір бөлігі орыс тілінен тікелей енді.
Ресми стильдің стандартталуы: тұрақты формулалар мен калькалар
Бұл дәуірде ресми іс қағаздары стиліне тән стандарт сөздер мен тұлғалар қалыптасып, бірте-бірте тұрақтала бастады. Мәселен, бұйрық-жарлықтарда міндеттеу мағынасы көбіне шартты рай мен керек сөзінің тіркесі арқылы берілді: қолдарын қойсалар керек, тексеріп қарап тұрса керек, жібермесе керек. Бұл қолданыстар бүгінгі тілдегі қоюлары керек/қойсын, қарап тұру керек/қарап тұрсын, жібермеу керек/жібермесін тұлғаларының қызметін атқарған.
Стильдік стандарт элементтер
Калька үлгілері
- төмендегі — «нижеследующий»
- жоғары көрсетілген — «вышеуказанный»
- жоғарыда аталмыш — «вышеназванный»
- бекітіледі, тағайын болады — «назначается»
- атына — «на имя»
Қазақша терминдердің орнығуы
Қазақ сөздерінен жасалған баламалар да қалыптаса бастады: приказ — бұйрық, распоряжение — жарлық, положение — ереже, прошение — арыз, подпись — қол (қою), тюрьма — абақты.
Нормалану әлсіздігі: параллель қолданыстар
Бұл кезеңде нормалану процесі әлсіз болғандықтан, бір ұғымды беруде қазақша, орысша және араб-парсыша атаулардың параллель қолданылуы жиі ұшырады. Мысалы, кеңсе сөзімен қатар махкама, шығын сөзімен қатар расход, ереже сөзімен қатар положение, заңнизам
Құраңды етістіктер арқылы аудару
Орыс тіліндегі бірқатар ұғымдар қазақшаға құраңды етістік құрылымымен берілген: обвинение — айыпқа тарту, наказание — жазаға тарту, признание — мойнына алу, доказание — мойнына салу.
Қазіргі тілде мұндай мағыналар көбіне -ла/-ле, -да/-де, -та/-те жұрнақтары мен -у тұйық етістігі арқылы ықшамдалып жасалады: айыптау, жазалау, мойындау.
Араб-парсы қабатының орны
Араб-парсы сөздері бұрыннан құжат мәтіндерінде белсенді қолданылғандықтан, біршама тұрақтанған. Мысалдар: айып, шариғат, кепіл, куә, куәлік, күнә.
Әкімшілік реформалар және баспасөздің рөлі
XIX ғасырдың II жартысы Қазақстанның экономикалық, саяси-әкімшілік және мәдени дамуында маңызды кезең болды. 1868–69 жылдардағы басқару ережелері жаңа әкімшілік жүйені енгізіп, территорияны генерал-губернаторлықтар мен облыстарға, уездерге, болыстарға, ауылдарға бөлді.
Отарлық әкімшілік өз бұйрық-жарлықтарын жергілікті халыққа ана тілінде жеткізу қажеттігін түсініп, қазақ тіліндегі ресми газеттердің шығуына жол ашты. Бұл басылымдар ресми орган бола тұра, қазақ әдеби тілінің дамуына, соның ішінде ресми іс қағаздар тілінің қалыптасуына елеулі үлес қосты.
«Түркістан уәлаятының газеті» (1870–1883)
1870 жылы Ташкентте «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша ретінде шығып, кейін дербес басылымға айналды. Айына 4 нөмір жарияланды (екеуі қазақша, екеуі өзбекше). Негізгі мақсаты — үкімет бұйрық-жарлықтарын, сот үкімдерін, сауда және түрлі хабарларды тарату.
Газетті ұзақ уақыт генерал-губернатордың тілмашы Ш. М. Ибрагимов басқарды. Ресми бөліммен қатар, тарих, мәдениет, әдебиетке қатысты материалдар да жарияланған.
«Дала уәлаятының газеті» (1888–1902)
1888 жылдан Омбыда Дала генерал-губернаторының органы ретінде шығып тұрды. Газет ресми және ресми емес бөлімдерден тұрды: ресми бөлімі бұйрық-жарлықтарды, ресми емес бөлімі шаруашылық, сауда, мәдени хабарлар мен түрлі мақалаларды жариялады.
Негізгі саяси мақсат — жарлықтарды қазақша таратып, орындатуды күшейту және жергілікті басқаруды жеңілдету болса да, газет кейде ағартушылық мазмұндағы материалдарды да басып отырған.
Өтінішті ана тілінде жазуға рұқсат
Іс қағаздары стилінің дамуына ықпал еткен маңызды қадамдардың бірі — Семей облысының әскери генерал-губернаторы шығарған №459 жарлық: ресми орындарға өтініш-шағымды қазақтардың өз ана тілінде жазуына рұқсат беру туралы. Жарлық «Дала уәлаятының газеті» бетінде 1898 жылғы 7 ақпанда жарияланды.
Дегенмен баспа бетін көрген ресми материалдардың едәуір бөлігі орыс тілінен аударма болды; аудармашылар құрамының (татар, башқұрт тілмаштары) және олардың даярлығының мәтін тіліне әсері байқалады.
Фонетика және орфография: араб графикасының шектеулері
Газеттер араб әліпбиін қолданды. Басқа тілдің дыбыс жүйесіне лайықталған бұл графика қазақ тілінің фонетикасын дәл бере алмады. Ең күрделі мәселе — дауысты дыбыстар таңбасының жеткіліксіздігі: қазақ тіліндегі тоғыз дауысты дыбыс бар-жоғы үш таңбамен белгіленді. Сондықтан нақты дауыстыны көп жағдайда контекст арқылы ғана ажыратуға тура келді.
Еріндік дауыстылардың жазылуы
Газет мәтіндерінде еріндік дауыстылар сөздің бірнеше буынында да таңбаланып отырған: болұс, орұс, жұмұс, бұйрұқ тәрізді жазылымдар ұшырайды.
Дауыссыздарды беру тәжірибесі
Қазақ тіліндегі дауыссыздар араб әріптерімен, қажет жерінде парсыдан алынған таңбалармен толықтырылды. Сонымен бірге кей дыбыстарды беру тұрақты емес болды: қазақ сөздерінде п орнына б жиі жазылды: көб (көп), жазыб (жазып).
г орнына к жазу да жиі кездеседі: казета (газета), кубернатор (губернатор).
Үндестік және қосымшалардың жазылуы
Қосымшалардың түбірге үндеспей жалғанған тұстары ұшырайды және көптік жалғауының -лар/-лер варианттары басым қолданылған: халық-лар, сөз-лер. Жалғау мен шылаулардың бірге/бөлек жазылуы да бірізді болмаған.
Пунктуация: тыныс белгілерінің орнына абзац
Араб жазу дәстүрінде тыныс белгілері ұзақ уақыт жүйеленбегендіктен, алғашқы қазақ баспасөзінде пунктуация өте шектеулі болды. «Түркістан уәлаятының газеті» мәтіндерінде тыныс белгілері қолданылмай, күрделі ойдың аяқталғанын көбіне жаңа жолдан бастау арқылы аңғартқан.
«Дала уәлаятының газеті» де алғашқы жылдары тыныс белгілерін сирек қолданды. 1894 жылдан бастап сөйлем жігін ажырату үшін ара-тұра сызықша, жұлдызша сияқты шартты таңбалар кездеседі.