Қазақ тіліндегі фразалық тіркестердің мағынасын ашу
Мақал-мәтел мен жұмбақтың құндылығы
Мақал-мәтелдер — ғасырлар шежіресі. Оларда халықтың ақылы мен өнегесі, өмірлік тәжірибесі жинақталған. Мақал-мәтелдер ойдың дәлдігімен, тереңдігімен және ықшамдылығымен ерекшеленеді.
Жұмбақтар да — ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан түрі. Жалпы алғанда, жұмбақ адамның дүниетану жолындағы ойының, қиялының және байқағыштығының деңгейін аңғартады.
Мақал-мәтелдің ерекшелігі
- Ойды қысқа әрі нұсқа жеткізеді
- Тәрбиелік мәні жоғары
- Тілдің бейнелілігін арттырады
Жұмбақтың мәні
- Қиял мен логиканы дамытады
- Сөздік қорды байытады
- Зейінділік пен тапқырлыққа баулиды
Ойын форматы: мақал-мәтел сайысы
Ұпай саны төмен оқушылар мақал-мәтел айтудан сынға түседі. Мақалды жалғастырып айта алмаған оқушы ойыннан шығады.
Ереже күрделене түседі: бір оқушы мақал айтқаннан кейін, қарсыласы сол мақалдың ішіндегі бір сөзді негізге алып, жаңа мақал-мәтел құрастырады. Бұл тәсіл оқушыларды тез ойлауға, сөзді дәл таңдауға және байланыстырып сөйлеуге үйретеді.
Мақалды жалғастыруға арналған бастамалар
Төмендегі тіркестер — жаттығу үшін берілген мақал-мәтел бастамалары. Оқушылар оларды жалғастырып айту арқылы шапшаңдық пен тілдік қорын көрсетеді.
- Көз жетпеген жерге…
- Тіліңмен жүгірме…
- Ақылды қария…
- Білімдіге дүние жарық…
- Жақсы болсаң…
- Бірлігі жоқ ел тозады…
- Әдепті бала — арлы бала…
- Игілік басы — …
- Ұсталы ел озар…
- Жылы-жылы сөйлесең…
- Көп біл…
- Әке көрген оқ жонар…
Тақырыптық бағыттар
Мақал-мәтелдер мен жұмбақтарды мазмұнына қарай топтастыру оқушының ойлау жүйесін реттеп, тілдік материалды жүйелі меңгеруге көмектеседі.
Мақал-мәтел тақырыптары
- Адам және оның қасиеттері
- Батырлық, ерлік
- Оқу-білім
- Тәлім-тәрбие
- Отан, туған жер
Тілдік мақсат
Қазақ тіліндегі фразалық тіркестердің мағынасын ашу және оларды сөйлеуде орынды қолдану.
Фразалық тіркестер: мағынасына үңілу
Тұрақты тіркестер — тілдің көркемдік қуатын арттыратын қазына. Олардың мағынасын түсіну мәтінді терең ұғынуға және ойды әсерлі жеткізуге мүмкіндік береді.
Қоян жүрек
Қорқақ, жасық адам.
Көзді ашып-жұмғанша
Лезде, әп-сәтте.
Бет моншағы үзілу
Ұялу, қысылу.
Ит өлген жер
Өте алыс, қиыр жер.
Іші удай ашу
Қатты ашулану, ызалану.
Із-түссіз
Еш хабар-ошарсыз, белгісіз.
Тіл-аузында қалу
Айта алмай қалу, сөзін жұтып қою.
Құдайға қараған адам
Үмітін үзбеген, жаратқанға сыйынған жан.
Аты жер жарды
Даңқы шықты, көпке танылды.