Ұстаз
Мектеп және қоғам: жауапкершіліктің өзегі
«Мемлекет мәдениетінің айнасы — мектеп» деген тұжырым кездейсоқ емес. Елдің әлеуметтік, мәдени, саяси және психологиялық ахуалы білім жүйесінің деңгейінен, ағартушылық іс-әрекеттің сапасынан анық байқалады. Осы тұста Ә. Кекілбаевтың «Уақыттың жалғыз өлшемі — адам ғұмыры. Адам ғұмырының жалғыз өлшемі — арттағы халықтың қамы үшін бітіретін іс» деген ойы ерекше мәнге ие: сондай үлкен істің алдыңғы шебінде — мектеп пен мұғалім тұр.
Педагогикалық қызметтің нәзіктігі
Педагогикалық жұмыс — аса нәзік әрі қасиетті еңбек. Ол тәрбиешіден сезімталдықты, балаға деген шынайы сүйіспеншілікті, бала жанын дәл танитын қырағылықты талап етеді. Бүгінгі мектептің басты міндеті — өзіндік ой-пікірін ашық айта алатын, өмірге бейім тұлға қалыптастыру. Мұны іске асыруда мұғалімнің шәкіртіне деген құрметі мен тұлға ретінде бағалауы шешуші рөл атқарады.
Жаңа тұрпатты мұғалім: тұжырымдамалық бағдар
Ақпараттық қоғам жағдайында мұғалім бейнесі де жаңаша пайымдауды қажет етеді. 2005 жылғы 18 тамызда Қазақстан Республикасында жаңа тұрпатты мұғалімді даярлауға қатысты үздіксіз педагогикалық білім беру тұжырымдамасы және жоғары педагогикалық білім беру тұжырымдамасының жобалары ұсынылды. Онда жаңа тұрпатты мұғалім рухани жетілген, шығармашылық әлеуеті жоғары, өзіне сын көзбен қарай алатын, кәсіби дағдылары мен педагогикалық дарыны бар, жаңашылдыққа ұмтылатын тұлға ретінде сипатталады.
Мұғалім идеалы
- Білімнің құндылығын айқын түсінеді, мәдениеті жоғары.
- Өз пәнінің шебері, педагогика мен психологияны терең меңгерген.
- Тұлғаға бағытталған әдістерді қолданады, рухани өсуге ұмтылады.
Кәсіпқой мұғалімнің қабілеті
- Педагогикалық үдерістегі әр қатысушының орнын түсінеді.
- Оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырып, нәтижесін алдын ала болжайды.
- Ауытқушылықтарды дер кезінде түзетіп, құзыретті шешім қабылдайды.
Үш құзыреттілік бағыты
Жаңа тұрпатты мұғалімге қойылатын талаптар, ең алдымен, үш құзыреттілікпен айқындалады: әдіснамалық, жалпымәдени, пәндік-бағыттылық. Бұл талаптар педагогтің өз мүмкіндіктерін бағалауынан бастап, зияткерлік мәдениетін дамытуына және әлемдік білім беру үрдістерін бағдарлай алуына дейінгі кең ауқымды қамтиды.
Шығармашылық бағытталудың құрамдас қырлары
1-қыр
Өзін-өзі тану
Күшті және әлсіз тұстарын, эмоциялық қалпын, коммуникативтік және дидактикалық қабілеттерін бағалай алу.
2-қыр
Зияткерлік мәдениет
Ойлау, ес, қабылдау, зейін; мінез-құлық пен қарым-қатынасты, әсіресе педагогикалық қарым-қатынасты меңгеру.
3-қыр
Үрдістерді бағдарлау
Интеграциялық үдерістер мен әлемдік білім берудің даму тенденцияларын танып, кәсіби шешімге айналдыру.
Білім беруді жаңарту және технология
2005–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама аясында білім беру бағдарламаларын халықаралық бакалавриат құрылымымен үйлестіру, кредиттік және қашықтықтан оқыту технологияларын енгізу міндеттері айқындалды. Осындай өзгерістер жағдайында жаңа тұрпатты мұғалім дәстүрлі оқыту формаларын ақпараттық-коммуникациялық және өзге де инновациялық технологиялармен ұштастыра алуы тиіс.
Қазіргі білім беру кеңістігіндегі басты міндет — білім мазмұнына жаңалық енгізудің тиімді әдістерін іздестіру және оларды жүзеге асыра алатын жаңашыл мұғалімдерді даярлау. Жаңашыл мұғалім педагогикалық қызметтің түрлерін зерттеп, кез келген педагогикалық жағдайда білімділігі, парасаттылығы, мәдениеті мен шеберлігі арқылы шешім таба алатын, нәтижені жақсартуға ұмтылатын шығармашыл тұлға болуы қажет.
Тұжырымдамалардағы үндестік пен түйткіл
Жаңа тұрпатты мұғалім ұғымы педагогикалық әдебиеттерде «жаңа типті мұғалім», «жаңа буын мұғалімі», «мұғалім идеалы», «шебер мұғалім» деп те кездеседі. 2005 жылғы екі тұжырымдамада ортақ тұстар көп болғанымен, кейбір мәселелер әртүрлі түсіндіріледі: бірінде білім беру стандарттары мен бағдарламаларын құруда ғылыми негізделген ұстанымның әлсіздігі айтылса, екіншісінде стандарттар мен типтік оқу бағдарламаларының жетілдірілмегендігі көрсетіледі. Сондықтан осы бағыттағы құжаттарды біріздендіру қажеттігі де назарға ілігеді.
Үздіксіз даму — ең жоғарғы мақсат
Педагогикалық білім берудің ең жоғарғы мақсаты — жаңа тұрпатты мұғалімнің жалпы және кәсіби дамуының үздіксіз жүргізілуі. Бұл үдерісте «маман — адам — азамат» және оның кәсіби білімі мен дағдылары арасындағы байланыс нығаюы керек. Мұндай біріктіру жай ғана қосынды емес, сапалық жағынан жаңа, тұтас құрылым ретінде қарастырылғаны жөн.
Шебер мұғалімнің тұлғалық тіректері
Біліктілік сипаттамасы мұғалімнің кәсіби міндеттер жүйесі арқылы құрылады және тұлға мен құзыреттілікке қойылатын жалпы талаптарды айқындайды. Шебер мұғалім, біріншіден, халқымызға тән адамгершілік дүниетанымға, өз мәдениетіне, әдет-ғұрып пен салт-санасына, қолөнер мен педагогикалық мұраға арқа сүйеуі тиіс. Екіншіден, өзі оқытатын пәнді терең меңгеруі міндет. Үшіншіден, өздігінен білім алуға ынталы болуы керек. Өйткені мұғалімнің жеке үлгісі — кәсібилікпен біте қайнасқан, ұжымдық қарым-қатынасқа тікелей әсер ететін қасиет.
Ақпараттық технология — жаңа тұрпатты мұғалімнің басты белгісі
Жаңа тұрпатты мұғалім — кәсіби білім мазмұнын үздіксіз жетілдіріп отыратын, оқу үдерісін басқару қабілеті жоғары, тұлғалық және кәсіби сапалары дамыған, озық технологияларды меңгерген және оны жағдайға сай еркін қолдана алатын құзыретті тұлға. Қазіргі білім беру саласындағы озық технологияларды игермейінше сауатты, жан-жақты маман болу қиын.
Ақпараттандырудың мақсаты
Білімді ақпараттандырудың негізгі мақсаты — оқушыларды ақпараттық қоғам жағдайында тұрмыстық, қоғамдық және кәсіби салалардағы іс-әрекетке толық әрі тиімді араластыру.
Жоғары білім беруді жаңғырту ең алдымен мазмұнды терең жаңартумен байланысты. Сондықтан ақпараттық технологияны тек информатика пәнінің мұғалімі ғана емес, кез келген пән мұғалімі меңгеруі — жаңа тұрпатты мұғалімге тән айқын белгі. Бұл құзырет жоғары оқу орнында қалыптасатындықтан, оқытушылардың ақпараттық сауаттылығы мен кәсіби деңгейін заманауи талаптарға сәйкестендіру, студенттердің ақпараттық құзыреттілігін қамтамасыз ету және оқу формалары бойынша іс-әрекетін тиімді ұйымдастыру қажеттігі туындайды.
Түйін
Мектептің қоғам алдындағы миссиясы мұғалімнің тұлғалық келбетімен тікелей астасады. Рухани кемелдік, кәсіби шеберлік және ақпараттық сауаттылық біріккенде ғана жаңа тұрпатты мұғалім қалыптасып, XXI ғасырдың талабына сай ұрпақ тәрбиелеуге мүмкіндік туады.