Жүріңдер шегірткелер
Бұл мәтін — «Алтын күз» мерекесіне арналған сахналық көрініс. Оқиға «Күз патшалығында» өтеді: күз ханшайымы қонақтарды қарсы алып, балаларды мерекеге шақырады. Кейіпкерлер арқылы еңбек, қамдану, татулық, табиғаттың үйлесімі сияқты маңызды ойлар ашылады.
Күз патшалығы: оқиғаның өрбуі
Сахналық көрініс бөлім-бөліммен дамып, әр эпизод арқылы тәрбиелік ой нақтыланады.
Күз ханшайымының қарсы алуы
Күз ханшайымы музыкамен билеп кіріп, қонақтарға берекелі алтын күз мерекесін құттықтайды. Ол өзінің әсем «күз патшалығына» балаларды да шақырып, мерекенің бастауын жариялайды.
Маңызды екпін: күз — молшылық пен берекенің мезгілі.
Еріншектікке ескерту: шегіртке мен құстар
Шегірткелер өздерін «жаз бойы ән салып, уайымсыз жүрген» кейіпте таныстырады. Артынша құстар да тоқшылыққа масаттанып, «тамақ тоқ, жұмыс жоқ» деп күледі. Тәрбиеші олардың бұл мінезіне тоқтау айтып, күздің келгенін, қысқа дайындықтың қажеттігін еске салады.
Сұрақ
«Жұмыс жоқтарың қалай? Күз мезгілі болды ғой. Қысқа дайындалмайсыңдар ма?»
Жауап
«Уақыт жетеді, қысқа кейін дайындаламыз».
Жұлдызқұрт және күздің суығы
Осы кезде жұлдызқұрт пайда болып, ағаштағы алманы жей бастайды. Балалар оны тоқтатуға тырысып, жұлдызқұртқа тақпақ айтып береді. Тақпақтарда құстардың қайтуы, аспанды сұр бұлттың жабуы, жапырақтың түсуі және күзгі суықтың басталуы суреттеледі.
Тақпақтан үзінді (мазмұны)
- Құстар қайтады, аспанды бұлт торлайды.
- Жапырақ түсіп, гүл солады; қыс ызғары сезіледі.
Құмырсқаның келуі: еңбекке шақыру
Құмырсқа жағдайды көріп, құстар мен шегірткелердің бейқамдығын сынайды. Ол «Қыстың қамын жаз ойла» деген нақылды алға тартып, жемісті құрттардан қорғауды ұсынады. Барлығы бірігіп жұлдызқұртты қуып, ортақ іске жұмылады.
Тәрбиелік түйін: еңбек — қорған, ал бірлік — күш.
Ән, би және күзгі жаңбыр
Құрт қуылған соң мереке жалғасады: балалар ән айтып, билейді (соның ішінде күз туралы ағылшын тіліндегі ән де бар). Көп ұзамай жаңбыр дыбысы естіледі. Сахнаға күзгі көк бұлт кіріп, өзін таныстырып, жаңбыр жауғызатынын айтады. Қыздар қолшатырмен «Жаңбыр, жаңбыр жауа бер» деп би билеп, жаңбырдан қорықпайтындарын көрсетеді.
Көріністің көркем тұсы: жаңбыр — көңілсіздік емес, күздің табиғи әуені ретінде беріледі.
Күн мен бұлттың дауы: табиғатқа ортақ қажеттілік
Тәрбиеші мерекеде күннің жетіспейтінін байқап, балалар күнді шақырады. Күн келіп, нұрын төгетінін айтады. Алайда бұлт «сусыз өмір бола ма?» деп, өз қажеттілігін алға тартады. Екеуі дауласқанда, күз ханшайымы оларды тоқтатып, балалардың өнері арқылы татулыққа шақырады: скрипка сүйемелдеуімен жапырақпен би орындалады. Соңында күн мен бұлт келісіп, достасып кетеді.
Негізгі ой: күннің шуақ нұры мен жаңбыр суы бірге болса ғана бақ-бау гүлденеді.
Күз айлары: Қыркүйек, Қазан, Қараша
Күз ханшайымы мерекеге өзімен бірге үш айды ертіп келгенін айтады: Қыркүйек, Қазан, Қараша. Әрқайсысы өз мінезін тақпақ арқылы таныстырады: пісетін жеміс, сарғайған жапырақ, қыстың жақындауы, желдің күшеюі — бәрі күздің салтанатын толықтырады.
Қыркүйек
Алма мен алмұрт піседі, жапырақ сарғайып сыбдырлай түседі.
Қазан
Құстар қайтады, мереке достық пен татулықпен жалғасады.
Қараша
Қыс жақындайды: жапырақ желмен ұшып, жерге қона алмайды.
Жомарт күз және еңбектің берекесі
Тәрбиеші күзден неге оны «жомарт күз» деп атайтынын сұрайды. Күз халқымыздың «Мереке басы — ән болар, береке басы — дән болар» деген сөзін еске алып, көктемде егілген мол астық жиналып, қамбалар толғанын айтады. Осы сәтте Жер Ана (қолында нан) мен Дихан ата (қолында кетпен) келіп, ақ тілек айтып, еңбектің қадірін жеткізеді.
Символика: нан — берекенің, кетпен — адал еңбектің нышаны.
Ойын және қоштасу
Күз балаларды картоп пен пияз жинауға көмектесуге шақырады — ойын түрінде ұйымдастырылған эпизод мерекеге қимыл мен күлкі қосады. Соңында тәрбиеші мерекенің аяқталғанын айтып, күзбен қоштасудың уақытша екенін еске салады: далаға серуенге шыққанда, олар күзбен қайта кездеседі.
Қорытынды ой
Бұл қойылым балаларға табиғатты тануды ғана емес, еңбекқорлықты, уақытты бағалауды, қиындықта бірлесуді және әр құбылыстың өз орны бар екенін ұғындырады.
Қолдануға дайын қысқа құрылым (сахнаға)
Егер мәтінді сценарий ретінде жинақтап беретін болсақ, көрініс мынадай реттілікпен әсерлі шығады:
- 1 Күз ханшайымы қарсы алады, балаларды шақырады.
- 2 Шегіртке мен құстардың бейқамдығы көрсетіледі; тәрбиеші ескерту айтады.
- 3 Жұлдызқұрт, тақпақтар, күз белгілері.
- 4 Құмырсқа келіп, еңбекке шақырады; құрт қуылады.
- 5 Күз туралы әндер, қолшатыр биі, ойындар.
- 6 Күн мен бұлттың татулығы: жапырақ биі арқылы келісім.
- 7 Қыркүйек–Қазан–Қараша тақпақтары, Жер Ана мен Дихан ата, өнім жинау ойыны.
- 8 Қоштасу: күзбен қайта кездесетінін еске салу.