Жер үсті ж/е жер асты суларының ластануы.
Гидросфера: Жердің су қабығы және оның маңызы
Жер шарының барлық сулы аудандарының жиынтығы гидросфера деп аталады. Гидросфера құрамына мұхиттар мен теңіздер, өзендер, көлдер мен тоғандар, батпақтар, топырақтағы ылғал, жер асты сулары және атмосферадағы су (бу, бұлт, жауын-шашын) кіреді.
Табиғи суларды ластайтын компоненттер
Табиғи суларды ластайтын компоненттер биологиялық және физика-химиялық қасиеттеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді. Олар физикалық күйіне байланысты ерімейтін (қалқымалы), коллоидты және еритін болуы мүмкін. Ал табиғатына қарай минералды, органикалық және биологиялық (бактериялық) түрлерге жіктеледі.
Минералды компоненттер
Минералды компоненттерге бейорганикалық қосылыстар жатады. Олар суда еритін күйде молекулалық немесе иондық түрде кездеседі.
- Еріген газдар: оттек, азот, көмірқышқыл газы, күкіртті газ және т.б.
- Еріген тұздар: натрий, калий, кальций, темір тұздары және т.б.
Органикалық компоненттер
Органикалық компоненттерге өсімдіктерден, жануарлардан және басқа да биогенді жолдармен түзілген органикалық заттар кіреді.
Мұндай қосылыстар су сапасына, иісіне, түсіне және оттек режиміне елеулі әсер етуі мүмкін.
Биологиялық (бактериялық) компоненттер
Биологиялық ластағыштарға бактериялар, вирустар, балдырлар, қарапайымдылар, құрттар, сондай-ақ микробиологиялық өндірістердің қалдықтары жатады.
Кейбір патогенді бактериялар мен вирустар жер асты суларында тіршілік әрекетін ұзақ уақыт сақтай алады.
Судың негізгі ластану көздері
Суды негізінен ластайтын көздерге өнеркәсіптік және коммуналдық канализациялық ақаба сулар, әртүрлі өндіріс қалдықтары, агрохимикаттары (пестицидтер, тыңайтқыштар және т.б.) бар егістік жерлерден шайылған ағындылар, суармалы жүйелердің дренаж сулары, мал шаруашылығы ағындылары және су қоймаларына жауын-шашын арқылы түсетін аэрогенді ластағыштар жатады.
Ең қауіпті өндірістер
Су ортасы үшін ең үлкен қауіп тудыратын салаларға мұнай өндіру және мұнай өңдеу, химиялық қосылыстар өндіру, радиоактивті заттармен байланысты өндірістер және ауыр металдармен жұмыс істейтін кәсіпорындар жатады.
Теңізге төгілген 1 тонна мұнай шамамен 2,6 км² аумақтағы су бетін біркелкі жұқа қабықпен қаптауы мүмкін.
Мұнайлы қабық атмосфера мен су арасындағы газ алмасуды және судың булануын қиындатып, су экожүйесінің табиғи тепе-теңдігін бұзады.
Қосымша ластану жағдайлары
Ағаш тасымалы және өзендердің ластануы
Ағаштарды сумен тасымалдау кезінде де судың ластануы байқалады. Терең емес өзендерде ағаштарды тасымалдағанда шамамен 10–30% бөлігі батып кетуі мүмкін. Бұл құбылыс балық шаруашылығына зиян келтіреді.
Су қоймалары және балдырлардың көбеюі
Электростанцияларды салу нәтижесінде үлкен аумақты қамтитын, бірақ онша терең емес су қоймалары пайда болады. Мұндай су қоймаларында балдырлар көп мөлшерде көбейіп, халық шаруашылығына бірқатар зиян келтіруі мүмкін.
Көкжасыл балдырлардың кейбір түрлері суды өте қатты ластауы мүмкін; деректе олардың 9 түрі ерекше әсер ететіні атап өтіледі.
Ластаушы заттар және олардың көздері
Жер бетіндегі және жер астындағы суларға түсетін заттар мен микроорганизмдер су сапасының нормаларын бұзса, олар ластаушы заттар деп аталады.
Жер үсті суларының ластану көздері
- Өнеркәсіп өнімдері мен өндіріс қалдықтарын сақтайтын және тасымалдайтын орындар.
- Тұрмыстық қалдықтарды жинайтын орындар мен қоймалар.
- Тыңайтқыштар, пестицидтер және басқа химиялық заттар қолданылатын ауыл шаруашылығы салалары.
- Жер асты суларымен байланыстағы жер бетіндегі объектілер.
- Су көзіне жалғасқан ластанған аумақтар.
- Жауын-шашынның ластанған жерлерді жууынан пайда болатын шайынды сулар.
- Өндіріс, бұрғылау, қазу және басқа жұмыстар.
Жер асты суларының ластануы
Жер асты сулары микробтармен және химиялық заттармен ластануы мүмкін. Кейбір патогенді бактериялар мен вирустар жер асты суларында ұзақ уақыт сақталады.
Маңызды шарт
Егер топырақ қабаты өзінің табиғи сүзгілік (тазарту) қабілетін жоғалтса, жер асты суларына әртүрлі сарқынды сулар қосылып, оларды құрамындағы қоқыс және улы заттармен ластайды.