Кейіннен Кеңес Одағының батыры атағын алған Марина Чичневаның Хиуаздың шеберлігі туралы
Хиуаз Доспанова: соғыс жылдарындағы ерлік және елге қызмет
Қазақ қыздарының жауынгерлік рухы мен қайсарлығы туралы жыр-дастандарда айтылатын өнегелі бейнелер аз емес. Солардың ішінде ұлт тарихында айрықша орны бар тұлғаның бірі — Хиуаз Қайырқызы Доспанова. Оның өмір жолы әйелдер ерлігінің, қажыр-қайраттың және Отан алдындағы адал қызметтің жарқын үлгісі болып қалды.
Туған жері мен жылы
1922 жыл, 15 мамыр — Атырау өңірі, Зормата ауылы
Мәртебесі
Қазақстанның Халық қаһарманы
Арманға бастар алғашқы қадамдар
Жасынан ұшқыш болуды армандаған Хиуаз Мәскеуден Қиыр Шығысқа қонбай ұшқан Марина Расковаға еліктеп, авиацияға біржола бет бұрды. Батыс Қазақстан облысы Орал қаласындағы жалғыз қазақ мектебінде орын болмағандықтан, №1 орыс мектебінде оқиды. Оқумен қатар, қалалық комсомол комитеті ұйымдастырған аэроклубқа жазылып, ұшу ісінің алғашқы негіздерін меңгере бастайды.
Талап пен тәртіп
Аэроклубтағы сабақтың мектеп үлгеріміне әсер етпеуі үшін Хиуаз №1 мектеп директоры М. Костюковтан арнайы рұқсат алады. «Бәріне үлгеремін» деген уәдесінде тұрып, 1940 жылы мектепті үздік бітіріп қана қоймай, запастағы әскери ұшқыш куәлігін де қатар алады.
Оқуды аяқтаған соң Мәскеуге аттанып, Жуковский атындағы әскери-әуе академиясына түсуге талпынады, алайда алғашқы қадамы сәтсіз аяқталады. Бұл оны тоқтатпайды: ол Мәскеудің Бірінші медициналық институтына түсіп, студенттік өмірде де алдыңғы қатардан көрінеді. Сабақты жақсы оқып, гимнастикамен айналысып, қоғамдық жұмыстарға белсене араласады.
Соғыс басталған шақ: шешім және жауапкершілік
Соғыс басталғанда Хиуаз сессияны аяқтап, жазғы демалысқа дайындалып жүрген еді. Ел басына күн туған шақта тынығуды жөн көрмей, құрбы-құрдастарымен бірге Мәскеу қорғанысын қамтамасыз ету жұмыстарына қатысады. Ата-анасына да қалада қорғаныс жұмыстарында қалып қойғанын хатпен хабарлайды.
Маңызды бұрылыс
Осы тұста ол Марина Раскованың қыз-келіншектерден арнайы авиаполк құрып жатқанын естиді. Бұл — өз қабілетін дәлелдеуге берілген тарихи мүмкіндік еді. Хиуаз еш ойланбастан полк басшылығына барып, бастапқы сенімсіздікке қарамастан құрамға қабылданады.
Ол Саратов қаласындағы әскери әуе училищесіне жіберіліп, штурмандар даярлайтын арнайы курсты тәмамдайды. 1942 жылдың көктемінде авиация тарихында тұңғыш рет түнгі уақытта жау шебін бомбалауға бағытталған әйелдер авиаполкінің құрамында майданға аттанады.
Түнгі шабуылдар және майдан шындығы
Хиуаз Доспанова естеліктерінде ПО-2 ұшағымен жау тылын тек түн ішінде бомбалағандарын айтады. Ол осындай ұшуларға шамамен 300 рет қатысқан. ПО-2 төмен биіктікте ұшатындықтан, зенит отына жиі ұшырап, әр сапардың соңғысы болуы мүмкін екенін сезініп отырған.
Ұшу сипаты
Түнгі бомбалау, төмен биіктікте ұшу (ПО-2)
Қауіп деңгейі
Зенит оғы, соқтығысу, құлау қаупі
Деректер бойынша, Хиуаз қызмет еткен полк Оңтүстік майданда — Солтүстік Кавказ, Кубань, Қырым бағыттарында, сондай-ақ Украина, Беларусь, Польша, Германия аспанындағы шайқастарға қатысқан. Ол кездегі штурманның рөлі ерекше маңызды болды: дәл бағдарлау, нысанаға жеткізу, кейде әуе шабуылына қарсы әрекет ұйымдастыру — барлығы штурман шеберлігіне тікелей байланысты еді.
Шеберлікке берілген баға
Кейіннен Кеңес Одағының Батыры атанған Марина Чичнева Хиуаздың шеберлігі жайлы: «Хиуаз Доспанова ұшағын нысанаға ылғи да дәл апаратын және өз аэродромына да сондай дәлдікпен қайта оралатын» деп жазған.
1943 жыл: ауыр соққы
Кавказ бен Кубань бағытындағы бір тапсырмадан қайтып келе жатқанда олардың ұшағы қатты соққы алады. Хиуаз есін жиғанда қираған ұшақтан алыста, ал жанындағы серігі Юлия Пашкова ауыр жараланған күйде қалады. Кейін госпитальде оянған Хиуаз экипаждағы төрт адамның ішінен өзі ғана тірі қалғанын біледі.
Марапаттар, Қырым майданы және сынақ
Госпитальден айыққан соң Хиуаз полкке қайта оралып, «Қызыл жұлдыз» орденімен және «Кавказды азат еткені үшін» медалімен марапатталады. Әскери атағы аға лейтенантқа дейін көтеріледі. Кейін Ирина Себровамен бірге Қырымды азат ету ұрыстарына қатысады.
Теңіз үстіндегі ұшу
Қырым бағытындағы ең ауыр сәттердің бірі — теңіз үстімен ұшу еді. Теңізге құлау құрлыққа құлағаннан да қатерлі. Осы кезеңде жарақаты сыр берсе де, Хиуаз ұшақпен қоштасудан қорқып, ауырсынуды білдірмей, тапсырмаларды жалғастырғанын еске алады.
Қырымды азат ету жолындағы ерлігі үшін ол II дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталады. Хиуаз қызмет еткен әйелдер авиаполкі де жоғары бағаланып, гвардиялық атаққа ие болып, кейін «Тамань» атағын алады, Қызыл Ту және Суворов ордендерімен марапатталады.
Соғыстан кейінгі қызмет: ел ісіне араласу
1945 жылы Берлин азат етілгеннен кейін Мемлекеттік Қорғаныс комитеті әйелдер авиаполкін алғашқылардың бірі болып таратады. Бұл кезеңде екінші топтағы мүгедек атанған Хиуаз медициналық институтқа қайта оралып, оқуын жалғастырмақ болады.
Алайда оның ерлігі мен іскерлігі Орал облыстық комитетінің бірінші хатшысы Мінайдар Сталиннің назарына ілігіп, Хиуаз туған өңіріндегі обкомда нұсқаушы қызметіне қабылданады. Кейін Алматыдағы Жоғары партия мектебіне жіберіліп, басқару ісіндегі жолы кеңейе түседі. Ол түрлі жауапты қызметтерді атқарып, бейбіт өмірде де ел игілігіне еңбек етеді.
Бейбіт күндегі еңбектері
- Абай операсы мен Шоқан Уәлиханов драмасын сахналау ісіне атсалысу
- Медеу спорт кешенін салу жұмыстарына қатысу
- Тарихи маңызы бар бірқатар нысандардың құрылысына үлес қосу
Бұл істердің бәрі оның өз сөзімен айтқанда «әрекетсіз отыра алмайтын» болмысының айғағы еді.
Соғыстан кейінгі жылдардағы елеулі еңбегі «Еңбек Қызыл Ту» орденімен бағаланды. Ал Қазақстан Республикасының Президенті Жарлығымен оған «Халық қаһарманы» атағы берілді.