Қарахан мемлекетінің тарихын түсіну
Оқу мақсаттары мен күтілетін нәтиже
Сабақта X ғасыр–XIII ғасырдың басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктері талданып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталады. Сонымен бірге ортағасырлық мемлекеттердің ыдырауының негізгі және жанама себептері қарастырылады.
Сабақ мақсаттары
- Қарахан мемлекетінің тарихымен танысу.
- Исламның мемлекеттік дін ретінде қабылдану себептерін түсіндіру.
- Саяси-әлеуметтік құрылымды салыстыру.
SMART деңгейлері
- Барлығы: Қарахан мемлекеті тарихының негізгі мазмұнын түсінеді.
- Көбі: Исламның мемлекеттік дін ретінде қабылдану себептерін анықтайды.
- Кейбірі: Саяси-әлеуметтік құрылымды салыстырады.
Бағалау критерийлері
- Қарахан мемлекетінің жер аумағын картадан көрсетеді.
- Негізгі тарихи оқиғаларды анықтайды.
- Мемлекет құрылымын түсініп, салыстырады.
Тілдік мақсат
Айтылым–жазылым, жазылым–айтылым, оқылым–айтылым дағдыларын дамытуға бағытталған тапсырмалар орындалады.
Құндылықтарға баулу
Орта ғасыр мемлекеттерінің тарихын тану арқылы жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтеу мәдениеті қалыптастырылады.
Алдыңғы білім
«Ой қозғау» сұрақтары арқылы екінші тарау бойынша оқушылардың білімі мен түсінігі анықталып, жаңа тақырыпқа көпір жасалады.
Мазмұндық кіріспе: Қарахан мемлекетінің қалыптасуы
Қарахан мемлекеті туралы деректер араб және парсы авторларының еңбектерінде жиі кездеседі. Деректерде қарлұқтар арасынан түркі тайпаларына билік жүргізген «қағандардың қағаны» шыққаны айтылады. Қарахан әулетінің шығу тегі Қашғария өңірінде өмір сүрген қарлұқтармен тығыз байланысты.
940 жылы Қашғариядағы қарлұқ тайпалары Баласағұн қаласын басып алып, Сатұқ Боғра хан басқарған жаңа әулеттің негізін қалады. Осылайша ғылымда Қарахан мемлекеті деп аталған жаңа түркі империясы құрылды.
999 жылы қарахандықтар Орта Азиядағы Самани мемлекетін талқандап, билігін Әмударияға дейін жүргізді. Әмудария өзені Қарахан мемлекеті мен Ғазнауилер арасындағы шекара қызметін атқарды.
Жер аумағы мен шекаралары
- Оңтүстік шекара: Әмудария бойы (Ғазнауилермен шекара).
- Солтүстік шекара: Балқаш пен Алакөл көлдері бойы (Қыпшақ хандығымен шекара).
- Иеліктері: батысында Мауараннахр (Әмудария мен Сырдария аралығы), Жетісу; шығысында Қашғар өңірі.
Сабақтың басы
- Ұйымдастыру: амандасу, сыныпты түгендеу.
- Психологиялық ахуал: оқушылар шеңберге тұрып, қол ұстасып бір-біріне тілек айтады («Өзіңе тілегенді — өзгеге тіле»).
- «Ой қозғау»: екінші тарау бойынша білімді сұрақтар арқылы пысықтау.
Сабақтың ортасы
Білу және түсіну (10 минут)
Жұптық жұмыс: мәтін бөліктері таратылады.
- 1-жұп: әлеуметтік құрылым.
- 2-жұп: исламның қабылдануы.
- 3-жұп: Қарахан мемлекетінің құлауы.
Сергіту сәті
«Мен күлгенді ұнатамын» жаттығуы: көңіл күй мен белсенділікті арттыруға бағытталған қысқа ойын.
Қолдану (8 минут)
- «Интервью» әдісі: оқушылар тақырып бойынша сұрақ құрастырып, тақтаға іледі және бір-бірінің сұрақтарына жауап береді.
- «Миыңның суретін сал» әдісі: дәптерге мидың сызбасын салып, сабақта меңгерген білімді кілт сөздермен толықтырады.
Сабақтың соңы
Рефлексия
- Нені білдім, нені үйрендім?
- Не әлі де түсініксіз?
- Қай бағытта қосымша жұмыс қажет?
Үй тапсырмасы
§11 тақырып. Қосымша тапсырмаларды орындау.
Ескерту
Бұл жоспар оқушылардың айтылым, жазылым және оқылым дағдыларын қатар дамытуға, сондай-ақ негізгі тарихи түсініктерді бекітуге бағытталған.
Қысқаша түйін
Қарахан мемлекеті X ғасырдың ортасынан XIII ғасырдың басына дейін Орталық Азия тарихында маңызды орын алды: жаңа түркі әулетінің билікке келуі, Саманилердің күйреуі, шекаралардың қалыптасуы және саяси-әлеуметтік құрылымның дамуы — сабақтың негізгі мазмұндық өзегі.