Адамдар неге өтірік айтады
Адамдар неге өтірік айтады?
Өтірік айту — адам бойындағы жағымсыз қасиеттердің бірі. Кейде ол күнделікті өміріміздің «қалыпты» дағдысына айналып кеткендей әсер қалдырады: біреулер үшін өтірік сирек кездесетін құбылыс болса, енді біреулер үшін ол екінші болмыс секілді.
Зерттеушілердің деректеріне сүйенсек, адам орта есеппен күніне екі рет өтірік айтады. Оның үстіне, шыншыл адамдардың өзі кей жағдайда жалған ақпарат беруі мүмкін. Өтірік айтуға итермелейтін себептер сан алуан.
Өтірікті қалай үйренеміз?
Кішкентай баланың жылауды, сөйлеуді, жүруді үйренгені секілді, біз де өтірік айтуды біртіндеп меңгереміз. Бала кезде өтірік көбіне ата-ананың жазалауынан қорыққандықтан айтылады. Ал есейе келе өтірік жеке пайдаға жұмыс істей бастайды: өмірді жеңілдету, өзгенің алдында ыңғайсыздықтан қашу, қарым-қатынасты «жұмсарту», өзара тіл табысу.
Психоаналитикалық түсіндіру: Ид, Эго және Суперэго
Эго және мазасыздық
Зигмунд Фрейдтің теориясы бойынша, Эго — шынайылық қағидасымен жұмыс істейтін ақыл деңгейі. Егер Эго мазасыздықпен күресе алмаса, «балама жол» іздей бастайды: шындықты бұрмалау, жалған әрекет жасау, өтірік айту.
Шындыққа тура қараудан қашу
Кейде біз шындыққа тура қараудан қорқамыз. Сол қорқыныш шындықты жасыруға, ал өтірік — ішкі жайсыздықты уақытша бәсеңдетуге қызмет етеді.
Суперэго және «мінсіз көріну»
Суперэго «ерекше болуға», кемшілікті жасыруға итермелеуі мүмкін. Өзімізді өзгелердің көзінде мінсіз етіп көрсету үшін біз басқаларды ғана емес, кейде өзімізді де алдаймыз.
Өтірік — қорғаныс механизмі ме?
Жалған әрекетті қорғаныс механизмі ретінде қарастыруға болады: ол қателікті жасыруға, шиеленісті бәсеңдетуге, күйзелістен уақытша арылуға көмектеседі. Кейде өтірік арқылы жағымсыз мінезімізді немесе өрескел әрекетімізді «ақтап алуға» тырысамыз.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, өтірік кейде адамның еркінен тыс та орын алады. Егер жалған әрекеттің соңы «жақсы» болып аяқтала берсе, өтірік айту әдетке айналып кетуі мүмкін.
Жалған сөйлеу адамның табиғатына тән құбылыстардың бірі, әрі ол әйелге немесе ер адамға ғана тән деп бөлуге келмейді — жынысқа тәуелді емес.
Алдаудың түрлері: Томаш Витковски жіктемесі
1) Еріксіз жалған әрекет
Бұл түрі көбіне байқаусызда жасалады. Мысалы, комплимент айтқанда, көңіл күй туралы «қалайсың?» деген жеңіл сұрақтарға жауап бергенде немесе күнделікті шаруаның арасында әдептілік үшін шындықты жұмсартып айту.
2) Альтруистік жалған әрекет
Өзге адамға ауыр тиетін жағдай туғанда жұбату мақсатымен айтылатын өтірік. Бұл — өзгенің игілігі үшін жасалатын «жұбатушы» жалған сөз.
3) Өзімшіл (эгоистік) жалған әрекет
Көбіне өзін жоғары бағалайтын, сыннан қашатын адамдарда кездеседі. Мақұлданбаудан қорқып, өзін ерекше етіп көрсету үшін жасанды қылық танытуы, немесе әдейі өтірік айтуы мүмкін.
4) Манипуляторлық жалған әрекет
Нақты пайда көздейтін өтірік. Мысалы, лауазымға жету, материалдық игілік алу үшін өзін аянышты етіп көрсету арқылы дегеніне қол жеткізу.
5) Бүлдіру мақсатындағы жалған әрекет
Ең жағымсыз түрлердің бірі: кек алу, зиян келтіру, алдау арқылы ләззат алу. Бұған өсек тарату, өтірікпен адастыру, материалдық немесе моральдық зиян келтіру секілді әрекеттер жатады.
Қорытынды
Жалған сөйлеу мен жалған әрекеттің соңы кейде түзетуге келмейтін қателікке ұрындыруы мүмкін. Соған қарамастан, өтірік айту кей адамдар үшін өмір сүрудің бір «қағидасына» айналып бара жатқандай.
Бұл тақырып туралы сіздің ойыңыз қандай? Өз пікіріңізді қалдырыңыз.