Қыз Жібек қиссаларын мен оқығанда талай жан жылайтын

Туған жері мен өскен ортасы

Ілияс Жансүгіров 1894 жылы бұрынғы Қапал уезі, Ақсу болысында (қазіргі Талдықорған облысы, Ақсу ауданы) дүниеге келді. Әкесі Жансүгір — ескіше хат таныған, шағатай тіліндегі кітаптарды жинаған, аңыз-ертегі мен батырлық жырларды, тарихи әңгімелер мен шежірелерді жақсы білетін көзі қарақты, өнерлі адам болған. Домбыра тартып, әңгіме айтып, ұсталықты да қатар ұстаған Жансүгір анасы ерте қайтқан Ілиясты жетімсіретпей, еркелетіп өсіріп, тәлімді тәрбие береді.

Жетісу — ежелден ақындық пен даналықтың, ән мен жырдың қонысы. Сол рухани орта Ілиястың көкірегіне жас күнінен-ақ өлең мен күйдің асыл үлгілерін ұялатып, табиғи дарынын ерте оятты.

Білім жолы және ақындыққа бетбұрыс

Ілияс алдымен үйінде әкесінен хат танып, кейін молдадан дәріс алады. Біраз уақыт Қарағаштағы татар үлгісіндегі мектепте оқып, әртүрлі пәндерден сабақ алғанымен, тұрмыс тауқыметі оны шаруаға араластырады.

Жастық қиял, ауыл өмірінің көріністері, табиғат суреттері оның жүрегін тербеп, ұйқасқа сұранып тұрған сөздер өлең болып төгіле бастайды. Айт пен тойдағы жыр, айтыс, қисса қанша қызық болғанымен, жас ақынға ең терең ықпал еткен — Абай шығармалары еді.

Абай ықпалы — Ілиястың сұлулық мұратының орнығуына, көркемдік талғамының қалыптасуына, өлең мәдениетін игеруіне жол ашқан үлкен эстетикалық құбылыс болды. Халық фольклорының қазынасы мен жазба әдебиет дәстүрлері ақын тәжірибесінде жаңа келісім тауып, өзіндік арнаға түсе бастады.

Қалам өрнегі мен поэтикалық қуаты

Алғашқы өлеңдерден-ақ Ілиястың болашақ ірі ақын ретіндегі стильдік қолтаңбасы байқалды: құйылған сөз тасқыны, эпикалық кеңдік, теңеу мен метафораға бай тіл, эпитет, градация, эпифора, анафора секілді көркемдік тәсілдерді еркін игеру оның поэзиясының айрықша белгісіне айналды. Лирикалық-пәлсапалық толғаулармен қатар ұзақ сюжетті шығармалар да жазылды.

Оқу, қызмет және шығармашылықтың өрлеуі

Өздігінен жинаған білімінің жеткіліксіздігін сезінген Ілияс 1920 жылы Алматыға келіп, үш айлық мұғалімдер курсын бітіреді. Кейін Ташкенттегі Қазақ ағарту институты жанындағы қысқа мерзімді курста бес-алты ай оқиды да, денсаулығына байланысты ауылына оралады.

Дауылды жылдардың тіршілігі оны қоғамдық жұмысқа тартады: Қазақ ағарту институтында, Жетісу облысының Қосшы комитетінде, губерниялық оқу бөлімінде, «Тілші» газеті редакциясында қызмет атқарады. Экспедицияларға шығып, фольклор үлгілерін жинауы да қаламын шыңдап, дүниетанымын кеңейтеді. Қызметтен тыс уақыты кітап, газет-журнал оқуға және жүректегі сырды қағазға түсіруге жұмсалады.

Алғашқы өлеңдері «Тілші», «Кедей еркі», «Лениншіл жас» газеттерінде, «Жаңа мектеп», «Әйел теңдігі» журналдарында жарияланды. 1927 жылы «Беташар» атты үгіт өлеңі, 1928 жылы тұңғыш кітабы «Сағанақ» жарық көреді.

Әдеби мұрасының ауқымы

1927–1937 жылдары Ілияс поэзия, проза, драматургия, сын, аударма салаларында жиырмадан астам кітап шығарып, аса бай әдеби мұра қалдырды. Оның лирикалық шығармалары мен «Дала», «Күй», «Күйші», «Құлагер» поэмалары, «Жолдастар» романы, «Кек», «Түрксіб», «Исатай – Махамбет» пьесалары қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған өлмес туындылар саналады.

Бір онжылдық ішінде осынша мол өнім берген қалам қайраты мен талант табандылығы — сирек құбылыс.

Мәскеу кезеңі және кәсіби кемелдену

Тиянақты білімсіз ірі мақсатқа жету қиын екенін терең түсінген Ілияс Мәскеудегі Коммунистік журналистика институтына түсіп, лекциялармен ғана шектелмей, тарихтан, пәлсападан, әдебиеттен және басқа да ғылым салаларынан өз бетімен дамылсыз ізденеді. Орыс және Еуропа классиктерін зерттей оқу тәжірибесі оның ақындық қуатын аша түсті.

Қала өмірінің ырғағы, зиялы орта мәдениеті сезімтал жүрекке ерекше ықпал етіп, шығармашылық көкжиегін кеңейтті. 1928 жылы оқуын тәмамдап, елге оралған Ілияс «Еңбекші қазақ» газетінің редакциясында қызмет істеп, қазақ баспасөзінің қалыптасуына елеулі үлес қосты.

Қоғамдық қызметі мен әдеби орта

1934–1935 жылдары Ілияс Жансүгіров Қазақстан көркем әдебиет баспасында поэзия бөлімін басқарады, КСРО Жазушыларының I съезінде сөз сөйлейді, республиканың әлеуметтік өміріне белсене араласады. М. Горькиймен шығармашылық байланысы, Сәкен Сейфуллин және Мұхтар Әуезовпен достығы оның қаламгерлік жолында терең із қалдырды.

Қайғылы тағдыр

Көзі тірісінде-ақ қазақ поэзиясының «Құлагері» атанған Ілияс Жансүгіров зұлмат репрессияға ұшырап, 1938 жылы қаза тапты.

Өнер бастауы: ел ішіндегі ақындық тәжірибе

Бұл жолдар ақындық қайнардың қайда жатқанын аңғартады: құйма құлақ қабілет, халық мұрасы, ел ішіндегі той-думан, сал-серілік дәстүр және суырыпсалмалық тәжірибе.

Фольклор қуаты және тіл байлығы

Ілиястың кейінгі поэзиясындағы селдей төгілген ырғақ, бояуы кетпеген бедер, алтын-күмістей сылдыраған сөз айшықтары, інжу-маржандай жарқыраған теңеулер мен метафоралардың молдығы — ғасырлар бойы халық таланттары жасаған фольклорлық қазынадан нәр алған көркемдік дәстүрдің жалғасы.

Бұған қоса қазақ тіліндегі газет-журналдарды, ағартушы-демократтық бағыттағы кітаптарды құныға оқу жас ақынның жазба әдебиет мектебін меңгеруіне, ой өрісінің кеңеюіне, әлеуметтік көзқарасының қалыптасуына ықпал етті.

Әсет өнері және музыкалық бейнелеу

Ілияс Абай ықпалымен қатар, Абай мектебінен шыққан, қисса авторы, дарынды сазгер әрі әнші Әсет Найманбаевтың (1856–1923) өнерін де терең сезінеді. Әсетпен алғаш ұшырасуын, оның әнінен алған әсерін Ілияс «Тұңғыш тоғысу» (1923) өлеңінде жан-жақты суреттейді.

Кейін ақын күй мен ән әсерін бейнелеуде тірі қозғалысты дәл танытатын етістіктерді ерекше шебер қолданады: шалқыту, дамылдату, сауылдату, мамырлату, толқыту, өрлеу, тербеу, күңіренту, аңырату, жауындату, дауылдату, жорғалату, ағындату, шырқату, нөсерлету, тамылжыту, самғату, серпілу, қоңырлату, желдету, ойнақтату және басқа да бейнелі сөздер оның тілдік қуатын танытады.

1916 жыл және Абай жинағымен табысу

Ілиястың қаламгерлік тағдырында 1916 жылдың орны бөлек. Өзінің айтуынша, осы кезеңде ол Абайдың 1909 жылы Петербургте басылған жинағын қолға түсіреді. Бұған дейін Абайды ауызша естіп тамсанса, енді күндіз-түні жанынан тастамай оқитын кітабы пайда болады.

Ерте өлеңдеріне қатысты дерек

Мәтінде Ілиястың ерте жазбаларына қатысты атаулар да аталады: «Біздің жазда», «Ғұрыптар», «Жаңылғаным», «Жыбырлақ», «Кім десем», «Қазақ үйдің тұрмысы», «Қосылыс», «Май», «Оқу», «Ішім еріп» және басқалары.