Етістіктің морфологиялық сипаттары
Қызылорда қаласы
Таңқыбаева Ботакөз Рахманқызы
Курстық жұмыс: Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Етістік — қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі әрі қызмет аясы ең кең грамматикалық категориялардың бірі. Заттың іс-қимылын, әрекетін, күйін, белгі мен көңіл-күйдің, қарым-қатынастың қимыл түрінде көрінуін білдіретін сөз табы етістік деп аталады. Етістіктер семантикалық тұрғыдан қимыл-әрекетті, түрлі өзгеріс пен құбылысты білдіреді.
Сөздерді таптастырудың лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік қағидаттарының белгілері етістік сөздердің бойынан айқын байқалатындықтан, етістіктің жеке сөз табы ретінде танылуы күмән тудырмайды. Етістіктердің сөз табы ретінде қалыптасуын жүйелі сипаттаған еңбектер қатарында А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Исаев, Н. Оралбай, А. Қалыбаева және өзге де ғалымдардың зерттеулері айрықша орын алады.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл курстық жұмыста қарастырылатын «Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты» тақырыбының теориялық әрі қолданбалы мәні бар.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Қазақ мектебінің мұғалімдері мен оқушылары ана тілінің қасиеті мен байлығын бірі игеруге, бірі тануға ұмтылғанда ғана ана тіліміздің алдындағы перзенттік борышымызды өтей аламыз. Қазіргі білім беру жүйесі ғылымның, мәдениеттің және ғылыми-техникалық прогрестің даму деңгейіне сай болуы қажет.
Білім негізі бастауыш мектептен қалыптасады. Алайда алты жастан бастап оқытуға көшуге байланысты бастауыш буында морфологиялық ұғымдарды меңгертудің тиімді жолдары әлі де толық жүйеленіп болған жоқ. Қолданыстағы әдістердің ішінде «түсіндіргенді қайталап айтқызу» тәсілі оқушының ақпаратты саналы меңгеруіне жеткілікті нәтиже бере бермейді, өйткені жаттап алған білім мен дағды күнделікті өмірде қолданылмай қалуы мүмкін.
Осыған байланысты бастауыш сыныптарда морфологиялық ұғымдарды меңгертуде төмендегі міндеттер маңызды:
- Сөзге және сөйлемге қатысты оқушылардың саналы лингвистикалық көзқарасын дамыту.
- Көрнекі құралдардың айқын, әдемі әрі қолдануға ыңғайлы болуын қамтамасыз ету.
- Етістіктің мағынасын, лексика-грамматикалық сипатын және сөйлемдегі қызметін саналы түрде меңгерту.
Бұл жұмыстың басты нысанасы — қазақ тіл біліміндегі етістіктің зерттелу жайы және оның лексика-грамматикалық сипаты.
Негізгі тарау
Етістіктің морфологиялық сипаттары
Морфологиялық құрылымы жағынан етістіктер дара етістіктер және күрделі етістіктер болып екі салаға бөлінеді. Бұл бөлімде негізінен дара етістіктердің құрылымдық ерекшеліктері қарастырылады.
Дара етістіктер
Құрылымына қарай дара етістіктер түбір етістіктер және жұрнақ арқылы жасалған туынды етістіктер болып жіктеледі.
Мысалдар: ек, жек, оқы, жаз, кел, аяқта, баста, қолда, арала, сабала, сүйреле, шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т.б.
Күрделі етістіктер
Күрделі етістіктер бірнеше компоненттен құралып, мағыналық және грамматикалық тұтастық жасайды. Бұл мәтінде олардың жіктелуі толық ашылмағанымен, етістіктің құрылымдық жүйесін түсінуде маңызды орын алады.
Түбір етістіктер
Түбір етістіктер деп арнаулы морфологиялық бөлшектері жоқ, яғни қазіргі тілдік жүйеде түбір мен жұрнаққа ажыратуға келмейтін етістік формалары аталады.
Мысалдар
аз, ал, айт, алда, арба, ат, ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, байла, баста, бақырай, де, ез, ер, ес, жет, жала, жыла, же, жел, жебе, жорт, жи, жар, жаз, жүз, жүгір, илан, тасы, тара, тос, тол, тоқы, түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т.б.
Етістік түбірі де тарихи дамуға ұшырайтындықтан, түбір етістіктердің қатары уақыт өте келе толығып, кеңейіп отырады. Соның нәтижесінде бастапқыда туынды тұлға ретінде қалыптасқан кейбір етістіктер ұзақ қолданыс барысында түбір мен жұрнағы ажыратылмайтын деңгейге жетіп, түбір санатына ауысқан.
Тарихи жіктелуге мысал
- айт (ай+т)
- алда (ал+да)
- байла (бай+ла, бау+ла)
- бақырай (бақ+ырай)
- жыла (йығ+ла)
- баста (бас+та)
- тоқта (тоқ+та), тоқыра (тоқ+ыра)
- болыс (бол+ыс), сөйле (сөз+ле)
- тула (ту+ла), шегін (шек+ін), шегер (шек+ер)
Мұнда жақша ішіндегі бөлшектеу бастапқы морфемалық құрамды көрсетеді: кейбір сөздерде бөлшектер өзгеріссіз сақталса, кейбірінде деформацияға ұшырап, қазіргі тілде тұтас түбір ретінде қабылданады.
Туынды етістіктер
Туынды етістіктер — түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы жасалатын етістіктер. Мұндай тұлғаларды түбір мен жұрнаққа ажыратуға болады, бірақ сөйлеуде олар дайын туынды тұлға ретінде қолданылады.
Мысалдар
ой+ла, той+ла, тер+ле, сүр+ле, ем+де, көз+де, тоқпақ+та, іс+те, сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
Есім негізді етістіктер
Есім негізді етістіктер — етістіктен өзге сөз таптарынан жасалатын етістіктер. Олар арнайы жұрнақтар арқылы көбінесе зат есімнен, сын есімнен, үстеуден, еліктеуіш сөздерден, кейде одағайлардан да жасалады.
Есімдерден етістік тудыратын негізгі жұрнақтар
- -ла (-ле, -да, -де, -та, -те)
- -лан (-лен, -дан, -ден, -тан, -тен)
- -лас (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес)
- -лат (-лет, -дат, -дет)
- -а (-е)
- -ай (-ей, -й)
- -қар (-ғар, -кер, -гер)
- -ар (-ер, -р)
- -ал (-әл, -ыл, -іл, -л)
- -ық (-ік)
- -сы (-сі) және -ымсы (-імсі)
- -сын (-сін)
- -сыра (-сіре)
- -ра (-ре, -ыра, -іре)
- -ырай (-ірей)
Көне және өнімділігі төмен жұрнақтар
Кейбір жұрнақтар тек белгілі бір есімдерден, ал кейбірі санаулы ғана сөздерден туынды етістік жасайды. Бұлар көне әрі өнімділігі төмен тұлғалар ретінде сипатталады:
- -ы, -і (бай-ы, жас-ы, жан-ы, желп-і, кең-і, келк-і, тарп-ы т.б.)
- -шы, -ші
- -ан, -ен, -ын, -ін, -н
- -ырқа, -ірке
- -ырқан, -іркен
- -ына, -іне
- -қа, -ке, -ға, -ге
- -ди
- -тый, -ти
Жоспар
- Кіріспе
-
Негізгі тарау: Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
- Етістіктің морфологиялық сипаттары
- Етістік тұлғаларының қолданылуы
- Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
- Етістік категориялары
- Қорытынды
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі