Қазақша рефераттар

Жұмыр құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Алматы облысы, Сарқан ауданы, Қарабөгет ауылы, Әл-Фараби атындағы орта мектебі. Биология пәнінің мұғалімі — Ахметова Қарлығаш Елубайқызы.

Тақырып: Жұмыр құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Жалпақ құрттар туралы білімді еске түсіре отырып, жұмыр құрттар типіне жататын жәндіктер туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Негізгі мәселеге назар аударту, ойлау және есте сақтау қабілетін жетілдіру, шығармашылық ізденісті дамыту.

Тәрбиелік

Сабаққа қызығушылықты арттыру, белсенді қатысуға ықпал ету, жауапкершілікке, өз бетімен еңбектенуге және өзін-өзі басқаруға үйрету.

Сабақтың құрылымы

  1. I

    Ұйымдастыру кезеңі

    Оқушылармен сәлемдесу, түгендеу.

  2. II

    Үй тапсырмасын тексеру

    Суретпен жұмыс және сұрақтарға жауап.

  3. III

    Жаңа сабақты меңгерту

    Жұмыр құрттардың құрылысы, тіршілігі, маңызы.

  4. IV

    Сабақты қорытындылау

    Жұмыс дәптерімен тапсырмалар.

  5. V

    Оқушыларды бағалау

    Белсенділік пен жауап сапасына қарай бағалау.

  6. VI

    Үйге тапсырма беру

    Тақырыпты бекітуге арналған тапсырмалар.

Үй тапсырмасын тексеру

1) Сурет бойынша тапсырма

  • Суретке қарап, жануарларды ата.
  • Жалпақ құрттар типінің кластарын ата: кірпікшелі құрттар, сорғыш құрттар, таспа құрттар.
  • Сұламаның денесінің көлденең кесіндісіндегі негізгі белгілерді ата.

2) Ойлан да жауап бер

  1. Әбден пісірілмеген сиыр етін жеген адам қандай паразит құртты жұқтыруы мүмкін?
  2. Егер бақша көкөністері шалшық суымен суарылып, кейін дұрыс жуылмай желінсе, қандай паразит жұқтыру қаупі бар?

Ескерту: Бұл сұрақтар гигиена мен тағам қауіпсіздігіне қатысты себеп-салдарды талқылауға бағытталған.

Жаңа сабақ: жұмыр құрттардың жалпы сипаттамасы

Жұмыр құрттар — денесі буылтықтарға бөлінбеген, шұбалаңқы, цилиндр пішінді немесе ұршыққа ұқсас жәндіктер. Бұл типке 20 000-нан астам түр жатады, көпшілігі — дара жынысты.

Таралу ортасы

Теңіздерде, тұщы суда, топырақта тіршілік етеді; кейбір түрлері адамда, жануарларда және өсімдіктерде паразиттік жолмен өмір сүреді.

Негізгі белгілері

Ауыз тесігі дененің алдыңғы жағында, аналь тесігі артқы жағында орналасады. Тыныс алу және қанайналым жүйелері болмайды.

Денесінің қабаттары

  1. 1) Сыртқы қабаты — сірқабық.

    Сірқабық — өлі ұлпа. Ол өздігінен өспейтіндіктен, ағзаның өсуі үшін құрт белгілі кезеңде сірқабықты сыпырып тастайды.

  2. 2) Ортаңғы қабаты — гиподерма.

    Гиподерма (грекше hypo — «астында», derma — «тері») сірқабықты астарлап жатады және төменгі жағынан бұлшықет қабатымен байланысады.

  3. 3) Ішкі қабаты — бірыңғай салалы бұлшықет.

    Дене буылтықтарға бөлінбегендіктен, қозғалыс негізінен денені иіп-бүгу арқылы жүзеге асады.

Маңызды термин

Жұмыр құрттардың сірқабықты сыпырып тастауы түлеу деп аталады.

Паразиттік және еркін тіршілік ететін түрлер

Өсімдік паразиттері

Жіпшеқұрт — өсімдік тамырында ауру тудыратын паразит. Шаруашылыққа келтіретін зияны жоғары, мөлшері көбіне 1 мм-ден аспайды.

Адам мен жануарларда кездесетін паразиттер

  • Суыртқы — тері астында паразиттік тіршілік етуі мүмкін.
  • Трихинелла — бұлшықет ұлпаларында кездеседі.
  • Ішексорғы және үшкірқұрт — ішекте паразиттік тіршілік етеді.

Ішексорғы: құрылысы, қоректенуі, көбеюі

Сипаттамасы

Ішексорғы — көбіне жасөспірімдер мен балалардың аш ішегінде кездесетін, екі ұшы сүйір, ақшыл не сарғыш түсті жұмыр құрт. Дене тұрқы 20 см-ге дейін жетуі мүмкін.

Ішексорғы дара жынысты: аналығы және аталығы болады.

Құрылысы

  • Алдыңғы ұшында ауыз, соңғы бөлігінде аналь тесігі орналасады.
  • Ауызында үш ерін болады, сол арқылы ішек қабырғасына бекінеді.
  • Денесінің сырты сірқабықпен қапталған, көзі жоқ.

Қоректенуі

Қорек ауыздан түтік тәрізді ішекке өтеді. Ішек алдыңғы, ортаңғы және соңғы бөліктерден тұрады. Қорытылған қоректі ішек қабырғасы сіңіріп, дене қуысын толтыратын сұйықтық арқылы жасушаларға жеткізеді. Қорытылмаған қалдық аналь тесігі арқылы сыртқа шығарылады.

Көбеюі

Жұмыр құрттардың көпшілігі сияқты, ішексорғы да дара жынысты. Ұрықтанған жұмыртқалар ішекке түсіп, қорытылмаған қалдықтармен бірге сыртқа шығады. Қолайлы ортаға түскен жұмыртқалардан дернәсілдер дамиды.

Жұмыр құрттардың табиғаттағы маңызы

Кейбір жұмыр құрттар (мысалы, құрсақ кірпікшелі, зымырық, қылтыңбас) ұсақ ағзалармен — бактериялармен, балдырлармен және біржасушалы жәндіктермен қоректенеді. Олар өз кезегінде шаянтәрізділерге, балық шабақтарына және балықтарға қорек болады.

Экожүйедегі рөлі

Қоректік тізбектің маңызды буыны ретінде су мен топырақтағы зат айналымына қатысады.

Қолданбалы маңызы

Паразит түрлерін тану — алдын алу шараларын дұрыс ұйымдастыруға және гигиеналық дағдыларды күшейтуге көмектеседі.