Қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі
Мақсаты
Ана тіліне арналған өлең шумақтарын мәнерлеп оқу, ән айту. Оқушылардың ана тіліне деген сүйіспеншілігін арттырып, тілді қастерлеуге баулу.
Көрнекілігі
- «Қазақ тілі – болашағым, ертеңім…» атты газет көрмесі
- Нақыл сөздер
- Шарлар
Негізгі идея
Тіл — халықтың жаны, рухы, тұтас болмысы. Тілді құрметтеу — мәдениеттің, ізгіліктің және азаматтық жауапкершіліктің белгісі.
Кіріспе: тілдің қадірі
Кештің басында оқушылар мен ұстаздарға қошемет көрсетіліп, әңгіме сұрақ-жауаптан басталады: «Біз қай тілде сөйлейміз?» және «Ана тілі дегенді қалай түсінеміз?»
Ана тілі — табиғи мектеп
Ана тілі — ата-анаңның, туған халқыңның тілі. Ол бойымызға ана сүтіндей біртіндеп сіңеді. Өнерлі, білімді, мәдениетті қоғамның белсенді азаматы болуды да біз тіл арқылы үйренеміз.
Тілді жеке адам жасап шығармайды: тіл — бүкіл халықтың игілігі. Ол халықпен бірге жасап, бірге дамиды. Жазуы жоқта — кітабы, мектебі жоқта — ұстазы болған да осы тіл.
Түйін ой
- Әр азамат ойын ана тілінде білдіріп, білімнің жемісін сол тілде игереді.
- Халықтың тарихта қалуы — тіліне байланысты.
- Тіл — халықтың жаны, сәні, кескін-келбеті.
- Мұратқа жеткізетін қос тірек: тіл және ата-дәстүр.
Тарихи-танымдық дерек
1997 жылғы 11 шілдеде Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» жаңа Заңы қабылданды. Қазақ тілі — ұрпақтан ұрпаққа, атадан балаға жеткен ұлы мәдени мұра әрі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі.
14 желтоқсан — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тіл күні, халықтық мереке. Тілді қастерлеу — ізгілік пен мәдениеттің белгісі.
Кештің форматы: топтық сайыс
«Сенің әрбір тынысыңмен күн кешем, / Сен арқылы тіршілікпен тілдесем…» деген жолдармен тілге деген құрмет айқындалып, кейін оқушылар арасында топтық сайыс ұйымдастырылады.
Сайыс кезеңдері
- 1 Топты таныстыру: аты және ұраны.
- 2 «Кім көп біледі?»: сұрақтарға жауап беру.
- 3 Ана туралы өлеңдерді мәнерлеп оқу.
- 4 «Даналар сөзінің сырын аш!»: тіл туралы ой-пікірлердің мағынасын түсіндіру.
- 5 Тіл тақырыбында шығарма жазу.
- 6 Өнер көрсету: ән айту, би билеу, көрініс ұсыну.
- 7 «Ұйқасын тап»: берілген жолдар бойынша өлең шумақтарын құрастыру.
Ұйымдастыру бөлігі
Сайыс басталар алдында әділқазылар алқасы сайланып, таныстырылады. Әрі қарай кезеңдер ретімен өткізіліп, әр топтың белсенділігі мен дайындығы бағаланады.
«Кім көп біледі?» сұрақтары
Бұл бөлімде әр топ қол көтеріп, сұрақтарға жылдам әрі дәл жауап береді.
- 1. Қазақ тілі туралы заң қашан қабылданды?
- 2. 21 қыркүйек қандай мереке?
- 3. Мәтін дегеніміз не?
- 4. «Туған тілім тірлігімнің айғағы, / Тілім барда айтылар сөз ойдағы…» деген өлең жолдары қай ақынның өлеңінен алынған? Жалғасын жатқа айт.
- 5. Буын үндестігі дегеніміз не?
- 6. «Ең бірінші бақытым — халқым менің, / Соған берем ойымның алтын кенін…» деген өлең жолдары қай ақынның өлеңінен алынған? Жалғасын жатқа айт.
- 7. Дыбыс үндестігі дегеніміз не?
Мәнерлеп оқу
«Тамаша өлең таңдайға татып балдай, / Өз тілінде жыр оқу бақыт қандай!» — деген оймен әр топтан бір оқушы шығып, жаттаған өлеңін мәнерлеп, жатқа айтады.
Бағалау өлшемдері
- Дауыс ырғағы мен дикция
- Мазмұнды түсіну және әсерлі жеткізу
- Сахна мәдениеті
«Даналар сөзінің сырын аш!»
Шешендік сөз дәстүрі — халқымыздың рухани қазынасы. Бұл кезеңде топтар тіл туралы айтылған ойлардың мағынасын талдап, түсіндіреді.
Ғ. Мүсірепов: «Ана тілінен айырылған адам өз халқы жасаған мәдени мұраның бәрінен құралақан қалады.»
Ғ. Мұстафин: «Ана тілін білмейтін адам — бір қолы жоқ шолақ адам сияқты.»
Ж. Аймауытов: «Ана тілі — халық болып жасалғаннан бері жан дүниесінің айнасы, өсіп-өніп түрлене беретін мәңгі құламайтын бәйтерегі.»
Мағжан Жұмабаев: «Ұлт үшін тілінен қымбат еш нәрсе жоқ.»
Б. Момышұлы: «Анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту — бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту.»
Шығарма жазу және көрермендермен жұмыс
Оқушылар тіл тақырыбында шағын шығарма жазып, ойды жүйелі жеткізу дағдысын қалыптастырады. Осы уақытта көрермендер арасынан да шағын жарыс ұйымдастырылады.
Шығарма тақырыптары
- «Жасай бер, ана тілім, қазақ тілім!»
- «Тіл — біздің тірегіміз, соғып тұрған жүрегіміз.»
- «Анамның тілі — ардақтым менің!»
Көрермендерге тапсырма
Алдымен үш мақалдың басы айтылады, көрермендер жалғасын тез табады. Ең жылдам жауап берген үш оқушы ортаға шығып, төмендегі тапсырмаларды орындайды:
- Тіл туралы мақал-мәтел айту.
- Берілген суреттегі затты жұмбақтап сипаттау.
- Айтылған ойдың мағынасын ашу.
Өнер көрсету және ұйқас құрастыру
Бұл бөлімде әр топ дайындап келген өнерін көрсетеді, ал соңында берілген жолдарға ұйқас құрастырып, өлеңді жалғастырады.
Ұйқас құрастыруға берілетін жолдар
а) Ана тілім — бала шағым өркенім,
Ана тілім — болашағым, ертеңім, …
ә) Ана тілім — бәрін сөйлер шежірем,
Тілсіз нені білдіре алам, не білем?!
б) Ана тілін білмеген — ақылы жоқ желікбас.
в) Бұл жанды тіл — менің азат тілім,
Жадымда талмай самғар қанат тілім.
Қорытынды
Соңында әділқазылар алқасы сөз алып, жеңімпаз топты анықтайды. Оқушылар тіл туралы өлең оқып, ой бөлісіп, ана тілінің қадірін тереңірек түсінеді.
Халқымыздың бай тілін меңгеру, көркейту, қыр-сырын танып білу — әр азаматтың қолынан келетін іс. Тілді қорғап, қастерлеу — әрқайсымыздың міндетіміз әрі парызымыз.