Құстар генетикалық жағынан рептилияларға жақын, оның прогрессивті бұтағы

Құстар туралы жалпы мәлімет

Құстар — омыртқалы жануарлар тип тармағына жататын бір класс. Құстың дене тұрқы әртүрлі болады: мамықты, қанатты, көбіне ұшып жүріп тіршілік етеді. Еті мен жүні пайдалы.

Құстар сулы жерлерді, орман-тоғайды, далалық аймақтарды және тау бөктерін мекендейді. Олардың ішінде жабайы түрлер де, адам қолында өсірілетін асыранды түрлер де бар.

Құстар генетикалық тұрғыдан рептилияларға жақын, әрі солардың эволюциялық дамыған (прогрессивті) тармағы болып саналады.

Қазіргі уақытта құстар 31 отрядқа бірігетін 8000-нан аса түрге бөлінеді.

Маусымдық көші-қон және көбею

Жыл құстары көктем туғанда ұя салып, жұмыртқалап, балапан басады. Балапандары қанаттанып жетілген соң, қоңыр күзде немесе қыс түсе жылы жаққа қоныс аударады.

Көктем

Ұя салу, жұмыртқалау, балапан басу кезеңі.

Жаз

Балапандардың өсуі, қанаттануы, қорек іздеу белсенділігі артады.

Күз–қыс

Көші-қон: жылы аймақтарға қоныс аудару.

Ұя салудың ерекшелігі

Ұя салу — құстардың көбею кезіндегі ең айқын өзіндік ерекшелігінің бірі. Көктемде құстардың көпшілігі ұя салумен айналысады.

Ұялардың алуан түрлілігі

Кейбір құстар өте күрделі, шебер құрылған ұя жасайды.
Кейбірінің ұясы табақша тәрізді қарапайым болады.
Жекелеген түрлер індерді ұя ретінде пайдаланады.
Ал кейбір құстар жерді шұқырлап, жұмыртқаны тікелей жерге салады.

Құстардың белгілі бір түрі ұя салып, қорегін тауып, балапандарын өрбітетін аймақ ұялау үлестігі деп аталады. Оның негізгі орталығы — ұя.

Ұяның қызметі

Ұя — салынған жұмыртқаларды, жұмыртқа басып отырған құсты және жұмыртқадан шыққан балапандарды жаудан да, сыртқы жағдайлардан да қорғайтын баспана.

Құрқылтай мен қарлығаш сияқты құстардың шебер жасалған ұялары бұл пікірге толық дәлел бола алады.

Жұмыртқа басу және балапан шығару

Құстардың басым көпшілігі ұяға салған жұмыртқаларын басып, денесімен қыздырады. Дегенмен, Австралияда және Малайя архипелагында мекендейтін қоқыстауық жұмыртқасын баспайды. Ал көкек балапан өсіру міндетін басқа құстарға жүктейді.

Негізгі ұғым

Балапан шығару үшін жұмыртқаны басып, жылытып отыратын аналық құс ұябасар деп аталады.

Жұмыртқа басу мерзімі

Торғай тәрізділер: 11–14 тәулік
Қарғалар: 19–21 тәулік
Тауық: 21 тәулік
Үйрек: 26 тәулік
Аққу: 35–40 тәулік

Ұядағы жұмыртқа саны

Ұяда болатын жұмыртқалар саны тұрақты емес, түрге қарай өзгереді:

Жыланжегі (жыртқыш құс): ұясында 1 жұмыртқа.
Қоқиқаз: 2 жұмыртқа.
Шүрегей, үйрек: 16 жұмыртқаға дейін.