Мысалы
Бөлек жазылатын сөздер
Бұл бөлімде сөздердің бөлек жазылу жағдайлары жүйеленеді: күрделі атаулар, анықтаушы–анықталушы қатынасты тіркестер, күрделі сан есімдер мен сын есімдер, күрделі етістіктер және фразалық тіркестер.
1) Күрделі атаулар
Күрделі атаулардың (мемлекет, республика, облыс, мекеме, ұйым атауларының) әрбір сөзі бөлек жазылады.
Мысалдар
- Қазақстан Республикасы
- Мәдениет министрлігі
- Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы
2) Анықтаушы–анықталушы қатынасты тіркестер
Екі зат есім қатар айтылып, бір ғана затты, құбылысты не ұғымды атап, алдыңғысы соңғысының тегін (неден жасалғанын), арналуын (неге/кімге арналғанын), қызметін (немен жұмыс істейтінін) және өзге заттардан ажырататын белгілерін білдірсе, мұндай күрделі тіркестер бөлек жазылады. Бұл жерде алдыңғы сөз — анықтаушы, соңғы сөз — анықталушы.
Мысалдар
- ат қора, қой қора
- жол азық
- ағаш күрек
- сан ет, қол ет, сұрпы ет
- ұл бала, қыз бала
Қосымша мысалдар
- қос етек (көйлек)
- мысық мұрт (жігіт)
- ала бұлт
Ескерту
Анықтаушы–анықталушы қатынастан ажырап, бір заттың тұтас атауына айналған сөздер бірге жазылады.
3) Күрделі сан есімдер мен сын есімдер
Күрделі сан есімдер
Күрделі сан есімдердің әрбір сөзі бөлек жазылады.
- он бір, он сегіз
- жиырма бір, жиырма сегіз
- жүз он жеті
- екі жүз жетпіс төрт
- бір мың тоғыз жүз елу үш
- төрт жарым, отыз екі жарым
Күрделі сын есімдер
Күрделі сын есімдердің әрбір сөзі бөлек жазылады.
- қара ала, көк ала
- қара көк, ақ сұр
- құла қасқа, құла жирен
- торы төбел, ақ шабдар
4) Күрделі етістіктер
Күрделі етістіктердің әрбір сөзі бөлек жазылады.
Мысалдар
- жаза бер
- жазып отыра бер
- жүгіре жөнелді
- жүгіріп ала жөнелді
- бара алмады
- бара алмай қалып еді
- жығылып қала жаздап барып қалды
5) Есім, еліктеуіш сөздер мен етістіктерден құралған тіркестер
Есім, еліктеуіш сөздер мен етістіктерден құралған күрделі тіркестердің әрбір сөзі бөлек жазылады.
6) Идиомалық және фразалық тіркестер
Идиомалық, фразалық тіркестердегі әрбір сөз бөлек жазылады.
Мысалдар
- таяқ жеді
- бас тартты
- бас бұрды
- қол жалғады
- қол ұшын берді
Ескертулер: бірге жазылатын жағдайлар
а) Құрамына -ты/-ті, -ды/-ді немесе -па/-пе/-ба/-бе тұлғалары қатысса
Бірінші сыңары зат есім (кейде етістік), екіншісі -ты/-ті, -ды/-ді қосымшалы өткен шақтағы етістік немесе -па/-пе/-ба/-бе қосымшалы сөз болса, мұндай бейнелі тіркестер қосылып жазылады.
ә) Терминдік, атауыштық мәнге ие болып біріксе
Бастапқыда идиомалық, фразалық тіркес болғанымен, терминдік не атауыштық мәнге ие болып, тұтас ұғымды білдіретін тұлғалар бірге жазылады.
б) Қосымшалар жалғанып, жеке сөзге айналса
Әртүрлі қосымшалардың жалғануы арқылы жеке сөзге айналған есімді тұрақты тіркестердің түбір қалпы да, қосымшалы түрі де бірге жазылады.
Қорытынды
Бөлек жазу ережелері күрделі атауларда, анықтаушы–анықталушы қатынаста, күрделі сан есімдерде, сын есімдерде, етістік тіркестерінде және фразалық оралымдарда жиі қолданылады. Ал мағынасы тұрақтанып, бір тұтас атауға айналған қолданыстар бірге жазылады.