Біреуі - білсем екен демеклік
Абайдың жетінші қара сөзі
Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Бірі — «ішсем, жесем, ұйықтасам» деп тұрады. Бұлар — тәннің құмары. Бұл құмарлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды: өспейді, қуат таппайды.
Тән құмары
Тән құмары — тіршіліктің қажеттілігі: тамақ, ұйқы, күнкөріс. Бұл — жанға қызмет ететін іргетас. Бірақ адамның қадірі тек осы қажеттіліктермен өлшеніп қалмауы тиіс.
Екіншісі — «білсем екен» деген құмарлық. Бала не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтырға қызығып, аузына салып, дәмін татып, қолымен ұстап, бетіне басып көреді; сырнай-керней секілді дыбыс естілсе, соған ұмтылады. Ер жетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да, біреу күлсе де, біреу жыласа да жүгіріп барып: «Ол немене?», «Бұл немене?», «Неге олай істеді?», «Неге бұлай болды?» деп сұрап, тыныштық таппайды.
Жан құмары
Мұның бәрі — жан құмары: «білсем екен», «көрсем екен», «үйренсем екен» деген ынтызарлық. Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдық орны толық болмайды.
Абайдың ойынша, осыны іздемеген жан хайуан жанына ұқсап қалады. Құдай тағала адам жанын хайуан жанынан ірі жаратқан — соның әсері осындай танымға ұмтылыс арқылы көрінеді.
Бала күнде «білсем екен» деп бір нәрсені сұрап білгісі келгенде, ұйқы мен тамақ та ұмытылып кететін құмарлық болады. Ендеше, ержетіп ақыл кірген соң, сол құмарды орнын тауып, ізденіске салып, білетін кісіні тауып сұранып, ғылым тапқандардың жолына неге бұрмаймыз?
Сол құмарлықты өрістетіп, өрісімізді ұзартып, жиған қазынамызды көбейтсек керек — бұл жанның тамағы.
Тәннен жан артық еді; тәнді жанға бас ұрғызу керек еді. Бірақ біз олай істемедік: ұзақ шулап, ауылдың ұсақ әңгімесінен әрі аспай қалдық. Жас күнімізде жан билеп жүрсе, ержеткен соң күш енгенде оған билетпедік. Жанды тәнге бағындырдық; ешнәрсеге ықыласпен қарамадық. Көңіл айтып тұрса да, сенбедік. Көзбен көрген нәрсенің сыртына тойып, «ішкі сыры қалай?» деп ойламадық.
Біреу бір сырды айтып жатса, «несі кетіпті?» дейміз; біреу ақыл айтса, «кімнен кім артық?» деп кекетеміз — артығын білмейміз, айтылғанды ұқпаймыз. Көкіректе сәуле жоқ, көңілде сенім жоқ болса, құр көзбен көрген хайуаннан біз не артықпыз?
Абайдың ескертуі
Бала күнімізде, білсек те-білмесек те, «білсек екен» деген ниетіміз бар еді — бұл адамдықтың белгісі. Ал бүгін кейде хайуаннан да төмен күйге түсеміз: хайуан білмейді, бірақ «білемін» деп таласпайды.
Біз көп нәрсені білмесек те, «біз де білеміз» деп надандығымызды білімділікке бермей таласқанда, өлер-тірімізді білмей, қайсарлыққа салынып кетеміз.
Мәтін: Абай Құнанбайұлы, «Жетінші қара сөз» (редакциялық өңдеу: орфография мен пунктуация реттелді).
Абайдың басқа да қара сөздері