Қаратпа сөздерге байланысты қойылатын үтір
Сабақ туралы мәлімет
- Пән / сынып
- Қазақ тілі, 10-сынып
- Сабақтың тақырыбы
- Қаратпа сөздерге байланысты қойылатын үтір
- Сабақ әдістері
- Баяндау, сұрақ-жауап, деңгейлік оқыту, талдау, іздендіру
- Көрнекіліктер
- Электрондық оқулық, кестелер, слайдтар, интерактивті тақта, компьютер, бейнепроектор
Сабақтың мақсаты
Білімдік
- Қаратпа сөздің мағынасын және қолданылу себебін түсіндіру.
- Қаратпа сөздің басты белгілерін таныту.
- Сөйлемдегі орнына қарай үтірмен қалай ажыратылатынын меңгерту.
Тәрбиелік
- Сауатты жазуға дағдыландыру арқылы ұқыптылық пен білімділікке тәрбиелеу.
- Ұлылар сөзінен ұлағат алуға баулу.
Дамытушылық
- Өз бетінше жұмыс істеу дағдысын жетілдіру.
- Тілді дамыту, сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
- Шығармашылық жұмысқа бағыттау.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, назарын жаңа тақырыпқа шоғырландыру.
II. Өткенді тексеру
Қайталау сұрақтары
- Бірыңғай мүшелер дегеніміз не? Мысал келтіріңіз.
- Бірыңғай мүшелердің арасына үтір қандай жағдайда қойылады?
- Қандай жағдайда үтір қойылмайды?
- 163-жаттығудың орындалуын тексеру.
Өткен тақырыпты бекіту үшін электрондық оқулықтан тапсырмалар орындалады: К10А (қоғамдық-гуманитарлық бағыт) — «Қазақстан мақтаныштары» бөліміндегі грамматикалық тапсырмалар.
Түсініктеме
- Сөйлемнің бірыңғай мүшелері туралы ережені және мысалдарды тыңдау.
Тапсырма
- Бірыңғай мүшелері бар сөйлемдерді табыңыз.
- Сөйлемдегі бірыңғай мүшенің түрін анықтаңыз.
Мысалдар арқылы қорытындылау
Тыныс белгілерін (әсіресе үтірдің қызметін) кесте арқылы қорытындылап, мысалдар бойынша талдау жүргізіледі.
«Апа, екеуіне де жақсы қып тұрып сый беріп аттандыршы!» — деді.
«Айтыңызшы, ата, Жасылкөлден аққулар енді ешқайда кетпейді ғой?»
Тарихымды жазудамын бүгін мен,
Бабаларым, сенің Ана тіліңмен!
Таулар, таулар, тауларым, тауларым-ай,
Сағынысып қалыппыз ғой, тарланым-ай!
Бұл сөйлемдердегі кейбір сөздер назар аударту мақсатында айтылғанымен, әрдайым нақты бір тыңдаушыға «қарата» сөйлеу бола бермейді. Көркем мәтінде қаратпа сөз көпшілікке немесе жансыз заттарға да бағытталуы мүмкін — мұнда көбіне арнау мәні басым болады.
III. Жаңа сабақ: Қаратпа сөздерге байланысты қойылатын үтір
Негізгі ереже
Қаратпа сөз көбіне кісі аттарынан, адамға қатысты сөздерден (туыстық атаулардан) жасалады және жазуда үтір арқылы ажыратылады.
Қысқаша диалог
— Жұлдыз, математикадан тапсырманы орындадың ба?
— Иә, Мұрагер, орындадым.
Түсіндіру (интонация және орны)
- Қаратпа сөздің сөйлемдегі орны әртүрлі болуы мүмкін (алдында, ортасында, соңында) және соған сәйкес үтір қойылады.
- Қаратпа сөзді танудың маңызды белгісі — интонация: ой екпіні түсіп, сөз көтеріңкі айтылады.
- Ажырату үшін сөйлемнің мазмұнына және екпіннің қай сөзге түскеніне назар аудару қажет.
Мысал (қаратпа сөз ретінде)
Айдар, Нұрлан бүгін қаладан келді.
Екпін «Айдар» сөзіне түссе, ол қаратпа сөз болады.
Ескерту
Бір ғана жазылуы бар сөйлем әртүрлі интонациямен оқылса, мағынасы да өзгеруі мүмкін. Сондықтан сөйлемді «сазына келтіріп» оқу маңызды.
IV. Дағдыландыру жұмыстары
1) Кітаппен жұмыс
- 165-жаттығу (ауызша): рөлге бөліп оқу.
- Үзіндіге ат қою, қалың қаріппен берілген сөздердің мағынасын ашу.
- Абылайдың бейнесі мен көңіл күйін білдіретін сөздерді табу.
2) Деңгейлік тапсырмалар (слайд бойынша)
- «Ұлылардан ұлағат»
- «Адал дос»
- Шығармашылық жұмыс: «Қабуснама», Жүсіп Баласағұн сөздеріне түсінік беру.
3) Тақтамен және дәптермен жұмыс
168-жаттығу: қаратпа сөз болатын сөздердің орнын тауып, тыныс белгілерін дұрыс қойыңыз.
«Ұлылардан ұлағат» тапсырмасы
Сөйлемдерден қаратпа сөзді тауып, тиісті тыныс белгісін қойыңыз.
- Ей, перзентім, шынайы ілімге ынтық бол. («Қабуснама»)
- Ей, ақылды, алыс ұста ашуды; ей, білімді, білме қаһар шашуды. (Жүсіп Баласағұн)
Қысқа түйін
Қаратпа сөз сөйлемде тыңдаушының назарын аудару немесе арнау мақсатында қолданылады. Оны дұрыс танудың кілті — интонация және сөйлемдегі орны. Жазуда қаратпа сөз міндетті түрде үтірмен бөлінеді.