Мұғалімнің адамгершілік сапалары мен өзіндік қасиеттері
Салауатқызы Айдана, 3-курс студенті
Мұғалім мен оқушылар арасындағы қарым-қатынас психологиясы және оның тәлім-тәрбиелік маңызы
Жасөспірімдер мен ұстаздар арасындағы өзара қарым-қатынас — психология ғылымындағы да, тәлім-тәрбие ісіндегі де маңызды әрі күрделі мәселелердің бірі. Бұл бағыттағы зерттеулер мен жинақталған тәжірибе мұғалім–оқушы байланысын түсіндіруде көзқарастардың әркелкі екенін, ал тәжірибеде түрлі қиындықтардың жиі кездесетінін көрсетеді.
Жас ерекшелігі және қабылдаудың айырмашылығы
Бастауыш сынып оқушылары үшін мұғалім — беделі жоғары, тұлғалық әсері күшті адам. Ал жасөспірімдер мұғалімнің әрбір қимылына, сөзіне, кеңесіне, өзге адамдармен қарым-қатынасына және талап қоюына сын көзбен қарап, ішкі бағасын береді. Арнайы психологиялық-педагогикалық зерттеулер жоғары сынып оқушылары арасында ересектердің сөзін тыңдамау, қасарысу, талапқа қарсылық таныту сияқты мінез көріністерінің себептері әртүрлі болатынын дәлелдеді.
Бұл құбылыстардың түпкі себептерін психологиялық тұрғыдан терең талдау — тәлім-тәрбие жұмысы үшін өте маңызды.
Қазақстан мектептеріндегі мәселенің өзектілігі
Қазақстанда, әсіресе қазақ мектептері мен орта арнаулы оқу орындарында ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынастың психологиялық қырлары әлі де толыққанды, жүйелі түрде зерттеліп біткен жоқ. Ғылыми-педагогикалық еңбектердің бірқатары көбіне мұғалімге қажетті жалпы сапаларды атаумен шектеледі.
Ал шын мәнінде мұғалімнің жеке сапалары ғана емес, оқушылардың даралық ерекшеліктерін ескеруі, сынып ұжымының динамикасын сезінуі және өзара ықпалдастықты әділетті ұйымдастыруы шешуші рөл атқарады.
Оқушылар көзімен мұғалім тұлғасы: зерттеу логикасы
Алматы қаласындағы бірнеше мектепте жүргізілген тәжірибелік зерттеулердің мақсаты — жасөспірімдердің мұғалім мамандығына қоятын талаптарын психологиялық тұрғыдан негіздеу, ұстазға тән сапалар мен ерекшеліктердің мәнін ашу және оны педагогикалық-әдістемелік жағынан талдау болды.
Бұл үшін мұғалім қызметі оқушылар пікірі бойынша ұнамды және ұнамсыз жақтарға жіктелді. Осы арқылы мұғалімнің даралық қасиеттері мен кәсіби біліктілігіне қойылатын талаптар айқындалады деген болжам жасалды.
Төрт өлшем (оқушы бағалауы бойынша)
- Мұғалімнің адамгершілік сапалары және оқушыларға қатынасы
- Пәнді меңгеруі және ұстаздық шеберлігі
- Сынып ұжымын басқаруы, жетекшілік ете алуы
- Мінез-құлқындағы даралық ерекшеліктері
Зерттеу түйіні
Нәтижелерді топтастыру барысында оқушылар ұстаз бойынан 27 ұнамды сапаны және 27 ұнамсыз ерекшелікті атап көрсетті. Бұл — оқушы тәжірибесінің нақты өлшемдерге айналғанын білдіретін маңызды дерек.
Ұнамды сапалар: оқушылар күтетін мінез бен кәсіби бейне
1) Адамгершілік және қатынас мәдениеті
- Сыйластық: оқушының адамдық қадірін ескеріп, үнемі санасу
- Сенім: оқушыға сенім білдіру
- Әдеп: сыпайы сөйлеп, мәдени үлгі көрсету
- Құпияны сақтау: кемшілікті көпшілік алдында емес, жеке айту
- Эмпатия: жан дүниесін түсініп, сезімтал болу
- Әділет: әр істе әділдік ұстану
- Орнықты талап: әркімге лайықты, орынды талап қоя білу
2) Пәнді білу және әдістемелік шеберлік
- Терең білім: пәнді жетік білу, бағдарламадан тыс материалмен толықтыру
- Кең өріс: мамандығын өзге ғылымдармен ұштастыру
- Түсіндіру сапасы: нақты, түсінікті жеткізу
- Қызықты сабақ: әртүрлі тәсіл қолданып, тартымды ұйымдастыру
- Мотивация: пәнге қызығушылықты арттыру
- Қолдау: қосымша оқитын оқушыны байқап, көтермелеу
3) Сынып жетекшілігі және ұжыммен жұмыс
- Ұйымдастыру: сыныптан тыс жұмысты мазмұнды, қызықты өткізу
- Бастаманы қолдау: белсенділік пен дербестікті бағалау
- Сөзге беріктік: берген уәдесін орындау
- Қатынасты реттеу: оқушылардың өзара сыйластығын нығайту
- Әлеуметтік сезімталдық: табыс пен сәтсіздікке бейжай қарамау
4) Жеке мінез-құлық және тұлғалық тартым
- Қарапайымдылық: өзін жоғары қоймай, ашық болу
- Ұстамдылық: эмоцияны меңгере білу
- Жағымды қарым: көңілді, тапқыр, сөзін орнымен айту
Бұл сапалар — оқушылардың ұстаз туралы шынайы пайымы. Ең маңыздысы: оқушы үшін мұғалімнің кәсіби құзыреті мен адамгершілік болмысы бір-бірінен бөлек қаралмайды.
Ұнамсыз ерекшеліктер: сенімге сызат түсіретін әрекеттер
1) Қатынас мәдениетіндегі қателіктер
- Оқушыны менсінбеу, даралығын елемеу, «бала» деп кемсіту
- Сенімсіздік танытып, тек бұйрыққа көндіруді талап ету
- Кемшілікті мысқылмен айту, көпшілік алдында ұялту
- Дауыс көтеру, сөзін бөлей беру, толық тыңдамау
- Қиындықты «атүсті» қабылдау, мұңын түсінбеу
- Құпияны сақтамау
- Алақолдық, әділетсіздік көрсету
- Жақсы қасиетті байқамау, еңбекті бағаламау
- Үнемі мін іздеп, жазалауға бейім болу
2) Оқытудағы кәсіби олқылықтар
- Материалды тек оқулық шеңберінде қалдыру
- Бағдарламадан тыс сұраққа шала, көмескі жауап беру
- Нақты әрі түсінікті түсіндіре алмау
- Сабақты қызықсыз, жалаң өткізу
- Түйінді мәселелерді бөлектеп көрсетпеу, мазмұнды түрлендірмеу
- Талапты тұрақсыз қою, бір талапты аяқтамай екіншісін тізу
3) Ұжымдық өмірден шет қалу
- Қоғамдық, сыныптық жұмыстарға жеткілікті көңіл бөлмеу
- Оқушыға сенбей, қолынан келетін істі өзі атқару
- Тек өз айтқанын орындатуға ұмтылу
- Уәдені кешіктіру немесе орындамау
- Оқушының көкейтесті мәселелеріне мән бермеу
- Оқушылар арасындағы достық қарым-қатынасты дұрыс түсінбеу
4) Мінез-құлықтағы қолайсыздық
- Ашуланшақтық, күйгелектік
- Тұйықтық, салқын қарым-қатынас
- Асығыстық, үнемі «өз шаруасымен» ғана жүру
Оқушылардың бұл талаптары — «мін тағу» емес, оқу-тәрбие үдерісін жақсартуға бағытталған әлеуметтік-психологиялық сигнал. Мұғалім осы белгілерді дер кезінде байқаса, көптеген келіспеушіліктің алдын алуға болады.
Мұғалім мен оқушы арасындағы тартыс пен реніштің туындау себептері
Қазіргі психологиялық зерттеулерде әлеуметтік өмірдің түрлі салаларындағы дау-дамай мен шиеленістердің себеп-салдарын анықтаудың маңызы ерекше. Мектеп жағдайындағы тартыстар да — назардан тыс қалмауы тиіс құбылыс. Әсіресе мұғалім мен жасөспірімдер арасындағы келіспеушіліктер бүгінге дейін жеткілікті деңгейде жүйелі зерттелмеген.
Неліктен дәл жасөспірім кезеңі маңызды?
- Өтпелі кезең: сана-сезім өсіп, талап күшейеді
- Қателік құны жоғары: дұрыс тәсіл қолданбау тартысты жиілетеді
- Жапсыру қаупі: «тәрбиесі қиын» деген асығыс баға баланың дамуына кері әсер етеді
Тартысқа әсер ететін факторлар
Тартыстың тууына бірнеше тарап ықпал етеді: оқушылар тобының жас және даралық ерекшеліктері, мұғалімнің сыныпқа басшылық ету стилі, талап қоюдың бірізділігі, сондай-ақ сабақ жүргізудің әдістемелік сапасы.
Кейде мұғалім оқу материалын тиімді әдіспен жеткізе алмай, сыныпты ұйымдастыруда әлсіздік танытса, оқушы уақыты босқа кетіп, тәртіп босаңсиды. Бұл оқу барысын тежеп, жанжалға түрткі болуы мүмкін.
Тартыстың негізгі түрлері
1) Оқу үдерісіндегі қиындықтар
Мұғалімнің білім деңгейі, тәжірибесі, әдістемелік құралдарды дұрыс қолданбауы, талаптың тұрақсыз қойылуы — тәртіп пен мотивацияға әсер етіп, келіспеушілік туғызады.
2) Адамгершілік ұстанымға қатысты қайшылық
Оқушы есейген сайын әділеттілікке, құрметке, шынайы қарым-қатынасқа сезімтал болады. Мұғалім мен оқушы бір оқиғаға әртүрлі баға беруі мүмкін, ал түсіндіру мен тыңдау жетіспесе — реніш күшейеді.
3) Даралық мінез-құлықтан туатын шиеленіс
Өжет, қызуқанды, өзіне тым сенімді немесе ұжыммен санаспайтын оқушылармен жұмыс күрделі. Тиімді жол — баланы ұжымдық өмірге бейімдеп, әлеуметтік мінезді бірізді қалыптастыру.
Мұндай жағдайларда ұстамдылық, шыдамдылық және педагогикалық тапқырлық ерекше қажет. Мұғалім оқушының жан дүниесіне тереңірек үңіліп, даму қарқынын, қажеттілігін және қызығушылығын ескерсе, мінездегі ұнамды қасиеттерді мақсатты түрде қалыптастыруға мүмкіндік туады.
Мектеп тәжірибесінен: бақылау нәтижелері
Мектеп тәжірибесінен жиналған материалдарды талдау барысында 4-сыныптан 6-сыныпқа дейінгі кезең аралығында сыныптың түрлі пән мұғалімдеріне қатынасы, пән мұғалімдерінің сабақ жүргізу мәнері, оқушылардың пәнге қызығушылығы және сынып ұжымымен қарым-қатынас сипаты салыстырылды.
Кейбір пән мұғалімдері сабақты қызықты ұйымдастырса, оқушылар белсенді қатысып, материалды тиянақты меңгеруге ұмтылады. Ал кейбір сабақтарда енжарлық, тәртіпсіздік байқалып, мұғалім–оқушы арасында наразылық тууы мүмкін.
Нақты жағдайдың психологиялық талдауы
- Басшылық әлсіздігі: мұғалім сыныпты ұйымдастыру рөлін толық көрсете алмады
- Әдістемелік олқылық: сабақ құрылымы мен тәсілдері оқушыны тартпады
- Мотивацияның төмендеуі: оқушы назары білімге емес, сабақтың тез бітуіне ауысты
- Тәрбиелік ықпалдың әлсіреуі: көтермелеу мен талаптың үйлесімі сақталмады
Мұндай жағдайда дау-дамайдың өршуі мұғалімнің кәсіби дайындығы мен қарым-қатынас стиліндегі сәйкессіздіктермен тікелей байланысты болады.
Қорытынды
Ұстаз бен шәкірт арасындағы дұрыс қалыптаспаған қарым-қатынас оқу-тәрбие жұмысының нәтижелілігін төмендетеді. Сондықтан мұғалім оқушылардың талап-тілегін, жас ерекшелігін, даралығын және сыныптың әлеуметтік-психологиялық ахуалын үнемі ескеріп отыруы қажет.
Өзара қақтығыс пен ренішті әдейі «өршіту» ешкімге абырой әкелмейді. Болашақ ұстаздар мұндай жағдайлардың мән-жайын терең түсініп, кәсіби шеберлікпен қатар, адамгершілік жауапкершілікті де тұрақты түрде дамытып отыруы тиіс.