Қазақша рефераттар

Шала түрленіп даму

Сабақтың тақырыбы

Шала түрленіп және толық түрленіп дамитын бунақденелілер

Сабақтың мақсаты

  • Оқушыларға шала және толық түрленіп дамитын бунақденелілер, сондай-ақ олардың пайдасы мен зияны туралы түсінік беру.
  • Пәнге қызығушылықты оята отырып, танымдық қабілеттерін дамыту.
  • Тазалыққа, ұқыптылыққа тәрбиелеу және табиғатқа сүйіспеншілікті арттыру.

Сабақ түрі

Жаңа сабақ

Сабақ әдіс-тәсілдері

Сұрақ-жауап, ақпараттық тірек-сызба, кестемен жұмыс

Көрнекіліктер

Интербелсенді тақта, коллекция, плакат, слайд

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу құралдарын реттеу, сабақ мақсатын қысқаша хабарлау.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Қайталау сұрақтары

  1. 1) Бунақденелілерге қандай жәндіктер жатады? Білгендеріңді атаңдар.
  2. 2) Жәндіктердің барлығын бунақдене деп атауға бола ма? Неліктен бұл атау әрқашан дұрыс емес?
  3. 3) «Бунақденелілер» деп аталу себебі қандай және олардың қандай түрлері бар?
  4. 4) Бунақденелілердің дене құрылысы неше бөліктен тұрады?

Ауыз мүшелерінің сан алуандығы (кесте)

Жәндік Ауыз мүшесінің типі
Шыбын Сүзіп алу
Маса Шаншып сору
Тарақан, қоңыз Кеміруші
Бал арасы Кеміріп жалау
Көбелек Түтік тәрізді ауызбен сорушы

Тура даму

Жұмыртқа → имаго

Шала түрленіп даму

Жұмыртқа → дернәсіл → имаго

Толық түрленіп даму

Жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → имаго

Биологиялық диктант

  1. 1) Тура даму дегеніміз…
  2. 2) «Имаго» сөзі латынша қандай мағына береді?
  3. 3) Бунақденелілерді зерттейтін ғылым қалай аталады?
  4. 4) Шала түрленіп даму деген не?
  5. 5) Толық түрленіп даму деген не?
  6. 6) Бунақденелілердің тыныс алу мүшесі қандай?

III. Жаңа сабақ

Бунақденелілер класы — жануарлар әлеміндегі ең алуан түрлі әрі кең таралған жәндіктер тобы. Сондықтан бұл класс екі класс тармағына бөлінеді: туақанатсыздар және қанаттылар.

Туақанатсыздар

Құрылысы қарапайым, оларда қанат ешқашан болмайды. Әдетте жай көзді және тура дамитын бунақденелілер.

Қанаттылар

Денесі жоғарырақ деңгейде ұйымдасқан бунақденелілер тобы. Жалпы бунақденелілердің 35 отряды бар.

Даму жолдары

  • Шала түрленіп даму
  • Толық түрленіп даму

Шала түрленіп дамитын бунақденелілер

Турақанаттылар отряды

Алдыңғы қанаттары қатқылдау болып, денесіне жабыса орналасады; екінші жұбы — жарғақ қанат, ол алдыңғы қанаттың астында жатады. Ауыз мүшелері кеміруге бейімделген.

Мысалдар: шегіртке, шекшек, шілделік, саяқ, бұзаубас.

Тарақандар отряды

Денесі жалпақ келеді. Үйде кездесетін ірі қара және шағын қоңыр тарақандар азық-түлікті бүлдіріп қана қоймай, адамға қауіпті ауру қоздырғыштарын таратуы мүмкін.

Дәуіттер отряды

Қорегін тұтқыаяқтарымен ұстап аулайды.

Инеліктер отряды

Күндіз қорегін аулайтын жыртқыш жәндіктер. Су маңында ұшып жүріп, көбіне масаларды жояды.

Биттер отряды

Ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген, қанатсыз ұсақ жәндіктер. Шамамен 40-қа жуық түрі белгілі.

Шалақатқылқанаттылар (қандалалар) отряды

Кейбір түрлері жануарлар мен адамда, ал көпшілігі мәдени өсімдіктерде паразиттік тіршілік етіп, үлкен зиян келтіреді. Аузы шаншып-соруға бейімделген, бунақталған тұмсықша түрінде болады. Қанатүстінің қалыңдығы біркелкі болмағандықтан, «шалақанаттылар» деп аталады.

Толық түрленіп дамитын бунақденелілер

Қатқылқанаттылар (қоңыздар) отряды

Түрлері өте көп. Қанаттарының үстіңгі жұбы — қанатүсті — қатты әрі қатқыл, дөңестеу келген хитинді тақташадан тұрады. Сондықтан «қатқылқанаттылар» деп аталады.

Бүргелер отряды

Қан сорғыш жәндіктер. Ауыз мүшелері шаншып-соруға бейімделген.

Қосқанаттылар отряды

Ең ұшқыр жәндіктердің бірі. Тек алдыңғы екі қанаты ғана болады, ал артқы жұбы өзгеріп, ызылдауыққа (теңгергішке) айналған.

Қабыршаққанаттылар (көбелектер) отряды

Қанаттарын хитинді ұсақ қабыршақтар қаптайды, сондықтан «қабыршаққанаттылар» деп аталады. Көбелектердің ауыз мүшесі соруға бейімделген.

IV. Тапсырма

Төмендегі кестені толтырыңдар.

Даму түрі Мысалдар
Тура даму Қанатсыз бунақденелілер
Шала түрленіп даму Инелік, дәуіт, бит, қандала, шегіртке, бұзаубас
Толық түрленіп даму Қоңыздар, көбелектер, бүргелер, шыбындар, масалар, т.б.

V. Сабақты қорыту

1) Биологиялық диктант (қорытынды)

Бунақденелілер класы … класс тармағына бөлінеді: біріншісі — …, екіншісі — … .

Туақанатсыздар — жай көзді, … дамитын жәндіктер.

Жалпы бунақденелілердің … отряды бар.

Даму жолдарына байланысты отрядтар … түрленіп және … түрленіп дамиды.

2) Дұрыс тұжырымды тап (иә/жоқ)

  1. 1) Бунақденелілердің үш класс тармағы бар. Иә/Жоқ
  2. 2) Туақанатсыздар — тура дамитын, құрылысы қарапайым жәндіктер. Иә/Жоқ
  3. 3) Жалпы бунақденелілердің 24 отряды бар. Иә/Жоқ
  4. 4) Шегіртке, бұзаубас, шілделік турақанаттылар отрядына жатады. Иә/Жоқ
  5. 5) Тарақандар азық-түлікті бүлдіріп қана қоймай, әртүрлі ауру таратады. Иә/Жоқ
  6. 6) Дәуіттер — зиянды жәндіктер. Иә/Жоқ
  7. 7) Биттің жұмыртқасын «жұлдызқұрт» деп атайды. Иә/Жоқ
  8. 8) Шалақанаттылар отрядына қоңыздар жатады. Иә/Жоқ
  9. 9) Су қандалаларының түрлері болады (мысалы, суаршын және т.б.). Иә/Жоқ
  10. 10) Маса, шіркей, бөгелек қосқанаттылар отрядына жатады. Иә/Жоқ

3) Сұрақ-жауап

  1. 1) Бунақденелілердің қандай даму сатылары бар?
  2. 2) Бунақденелілерді оқып-үйрену неге негізделген?
  3. 3) Турақанаттылар отряды бойынша бунақденелілердің қай түрлері шала түрленіп дамиды?
  4. 4) Олардың ауыл шаруашылығындағы және адам өміріндегі пайдасы мен зияны қандай?
  5. 5) Тарақан, дәуіт, инелік және биттер отрядтары туралы не білесіңдер?
  6. 6) Қандалалардың қандай түрлері бар?
  7. 7) Қандалалардың барлығы бірдей қанмен қоректене ме?
  8. 8) Отряд неліктен «қатқылқанаттылар» деп аталады? Қоңыздардың қандай пайдасы бар?
  9. 9) Қай жәндіктер қосқанаттыларға жатады?
  10. 10) Бөгелектердің қандай түрлері болады?
  11. 11) Қай жәндіктердің аналығы ғана қан сорады, ал қайсысының ересек күйінде ауыз мүшесі болмайды?
  12. 12) Қай жәндіктер қабыршаққанаттылар отрядына жатады? Жарғаққанаттылар отрядының пайдалы және зиянды қандай түрлері бар?

VI. Үйге тапсырма

  • § 50 оқу.
  • Жұмыс дәптерін толтыру.

VII. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысуы, тапсырмаларды орындауы және жауаптарының толықтығы бойынша бағалау.