Сынып жетекшісінің атқаратын қызметтері
Тәрбие — ұлт болашағының өзегі
«Адамды тәрбиелеу — демек оның ертеңгі қуанышқа ие болатын келешек жолын тәрбиелеу», — А. С. Макаренко. Ұлттың болашағы ұрпағында болса, ұрпақтың тәрбиесі — ұстаздың қолында. Ұстаз мұраты — жетілген, толыққанды азамат тәрбиелеу.
Тәрбие беру өзгермелі өмір талабына жауап беруі тиіс. Бұған қоғамдық өмірде дербес шешім қабылдай алатын, ойды саналы түрде түсінетін тұлғаны тәрбиелемейінше қол жеткізу мүмкін емес. Ұрпақ тәрбиесі — адамзаттың асыл мұраты.
Үшінші мыңжылдықтың жастары қандай болуы керек?
Бұл — әрбір саналы адамды ойландыратын сауал. Осыған байланысты Н. Назарбаев халқымыздың алдына: «XXI ғасырды құрушы — іскер, өмірге икемделген, жан-жақты мәдениетті жеке тұлғаны тәрбиелеу керек» деген жауапты міндет қойды. Демек, тәрбие жүйесіне артылар жүк те жеңіл емес.
Сынып жетекшісі — тәрбиені ұйымдастырудың тірегі
Қандай істі бастау да, оны өмірге енгізу де оңай емес. Ұрпақ тәрбиесі — болашақтың тірегі, мемлекеттік маңызы бар іс. Тәрбие жолы — күрделі жол. Ұстаз шәкірт алдындағы парызын ұмытпайды, өйткені тәрбиеде кеткен қателікті түзету әрдайым оңай бола бермейді.
Оқу-тәрбие жұмыстарын мазмұнды, үлкен даярлықпен әрі жауапкершілікпен ұйымдастыратын негізгі тұлғалардың бірі — сынып жетекшісі. Ол шәкіртке бағыт-бағдар беріп, өмірлік тәжірибемен таныстырады, үлгі-өнеге көрсетеді, әдебиет пен өнерге, ғылым мен техникаға қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.
Сынып жетекшілерінің жұмысы: екі түрлі тәжірибе
Бірінші топ
Күнделікті талап деңгейінен аса алмайды; жұмысты ғылыми-әдістемелік негізде ұйымдастыру қиын; нәтижесіне қанағаттанбайды; шәкірттерімен қарым-қатынаста шаршаңқылық басым болып, сынып жетекшілігінен босауға ұмтылады.
Екінші топ
Жоспарлы, жүйелі, байыппен еңбек етеді; оқушымен ақылдасады; әріптестен үйренеді; ата-анамен бірлесе жұмыс істейді; көпшілікті іске жұмылдырып, өзі де үздіксіз ізденісте болады.
Бірінші топтағы сәтсіздіктің себебі жұмыс көлемінің көптігінде емес, өзара байланыстың әлсіздігінен, оқушы еңбегіне бағыт бере алмаудан, сапасыз дайындықтан және «кездейсоқ табысқа» сүйенуден туындайды. Ал екінші топтағы педагогтар көмекшілер таба біледі, оқушылардың күшті және әлсіз тұстарын ескеріп, мүмкіндігін, ынтасын бағамдап, нәтижені болжап, жүйелі түрде талдау жасайды.
Оқушыны жан-жақты тану: үздіксіз зерттеу қажеттілігі
Бала — адам өмірінің жалғасы. Сондықтан оның дамуы мен қалыптасуы, ертең кім болатыны — назардан тыс қалмайтын мәселе. К. Д. Ушинский: «Кім оқытамын десе, ол оқушы талабына, оның ішкі сырына көз салуы керек», — деп үйретті.
Оқушының дамуы тұрақты үрдіс емес. Бұл жағдай баланы үздіксіз зерттеуді талап етеді: ойын кезінде, еңбек үстінде, оқу іс-әрекеті барысында. Сынып жұмысын ұйымдастыруда сынып жетекшінің рөлі ерекше екенін ескере отырып, төменде сынып жетекшісіне қажетті қызмет бағыттары жүйеленді.
Сынып жетекшісінің негізгі қызметтері
1) Талдау қызметі
- Балалар мен жасөспірімдердің жеке ерекшеліктерін зерттеу.
- Әр оқушының отбасындағы тәрбие жағдайын зерттеп, талдау.
- Сынып ұжымының қалыптасуы мен дамуын талдау.
- Қоршаған ортаның сынып оқушыларына ықпалын талдау.
- Өткізілетін іс-шараның тәрбиелік құндылығын талдау.
2) Болжамдық (прогностикалық) қызмет
- Жоспарланған тәрбиелік ықпалдың нәтижесін болжау.
- Оқушылардың жеке даму деңгейінің нәтижесін болжау.
- Ұжымның қалыптасуы мен даму кезеңдерін болжау.
- Қарым-қатынастар салдарын болжау: оқушы–оқушы, оқушы–мұғалім, ата-ана–мұғалім.
3) Коммуникативтік қызмет
- Оқушылар арасында өзара қарым-қатынас қалыптастыру, ұжымға үйренуге көмектесу.
- Оқушы–оқушы, оқушы–ата-ана, оқушы–мұғалім арасында қолайлы байланыс орнату.
- Қоршаған ортамен үйлесімді қатынас орнатуға ықпал ету, психологиялық ахуалға үлес қосу.
4) Ұйымдастыру–үйлестіру қызметі
- Әр оқушының даму ерекшеліктерін психологиялық-педагогикалық картада көрсету.
- Оқу әрекетінде көмек көрсету, жеке және ұжымдық ықпал жасау.
- Үйірме, клуб, секция, бірлестіктер арқылы қосымша білім алуға бағыттау.
- Өзін-өзі дамыту, өзін-өзі тәрбиелеуге жағдай жасау; психологпен бірлесіп психологиялық білім беру.
- Оқушы дербестігі мен құқықтарын қорғау.
- Отбасымен байланыс: ата-аналар жиналысы, кеңес беру, шұғыл байланыс.
- Үлгерімге қатысты кіші педагогикалық кеңес ұйымдастыру; пән мұғалімдері сабақтарына қатысу.
- Мектептен тыс мекемелермен байланыс, кәсіби бағдар беру.
- Қажетті құжаттаманы жүргізу: журнал, қатысу, күнделік, жеке іс, жұмыс жоспары.
- Сыныптан тыс тәрбие жұмысына методологиялық жағдай жасауға үлес қосу.
Құқықтары, этикалық шектеулері және құжаттары
Сынып жетекшісінің құқықтары
- Оқушылардың денсаулығы мен психикалық жағдайы туралы мәлімет алып отыру.
- Сабаққа қатысуды қадағалау, қажет кезде уақытылы көмек ұйымдастыру.
- Оқудағы жетістіктер мен кемшіліктер туралы толық мәлімет жинақтау.
- Психолог, әлеуметтік педагог, дәрігер/медбикемен бірлесіп жоспарлау.
- Ата-аналарды мектепке шақыру, мектептің өзін-өзі басқару ұйымдарына қатысу.
- Әдістемелік және тәрбиелік-эксперименттік жұмыс жүргізу, кәсіби шеберлігін жетілдіру жолын таңдау.
- Сынып жұмысының бағасымен келіспеген жағдайда өз ұстанымын педагогикалық алаңда қорғау.
Құқы жоқ әрекеттер (педагогикалық әдеп)
- Оқушының намысын қорлау, келемеждеу, қосалқы ат қою.
- Оқу бағасын жазалау құралы ретінде пайдалану.
- Оқушының сенгіштігін пайдаланып, уәдеде тұрмау немесе әдейі қате бағдар беру.
- Оқушыны жазалау үшін отбасын/туыстарын әдейі құрал ету.
- Әріптестерді сыртынан жамандау, беделін түсіру.
Жүргізілетін құжаттар
Сынып жетекшісі нені білуге тиіс?
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Балалар құқығы туралы Конвенция (1993).
- Педагогика, этнопедагогика, этнопсихология, мектеп гигиенасы.
- Педагогикалық әдеп.
- Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі.
- Еңбек заңының негіздері.
- Өз сыныбына арналған тәрбие жұмысы жоспарын жасай білу.
- Тәрбиелік іс-шара ұйымдастыру: әңгіме, пікірталас, экскурсия, жорық, сынып сағаты және т.б.
- Ата-аналар жиналысын ұйымдастыру және өткізу.
- Тест, анкета, сауалнама құралдарын әдеппен пайдалану.
Жыл бойғы жүйелі жұмыс: күннен жылдық қорытындыға дейін
Күнделікті
- Кешіккен оқушылармен жұмыс, сабаққа келмеу себептерін анықтау.
- Тамақтануды және сынып кезекшілігін ұйымдастыру.
- Оқушылармен жеке жұмыс.
Апта сайын
- Күнделіктерді тексеру.
- Аптасына 1 рет сынып сағатын өткізу.
- Ата-аналармен және пән мұғалімдерімен байланыс.
- Ауру оқушы бойынша анықтамаға сай мектеп дәрігерімен кездесу.
Ай сайын
- Өз сыныбының сабақтарына қатысу.
- Мектеп психологымен кездесу.
- Ата-аналар комитетімен кездесу, жоспарлау мәжілістеріне қатысу.
Тоқсан сайын және жылына бір рет
- Тоқсандық құжаттарды толтыру, ата-аналар жиналысын өткізу.
- Тәрбие жұмысына қорытынды жасап, келесі тоқсан жоспарына түзетулер енгізу.
- Жылына 1 рет ашық іс-шара өткізу, жеке құжаттарды жаңарту.
- Сынып жұмысы жоспарын жасау және талдау, статистикалық көрсеткіштерді жинақтау (1 қыркүйек).
Сынып жетекшісінің жыл бойғы қызметін мектептің тәрбие ісі жөніндегі орынбасары есепке алып, сынып жетекшілер отырысында қорытындылап, бағалайды. Нәтиже тәрбие жоспарының орындалуы, сауалнама/анкета талдауы, қорытынды сұхбат, мектепішілік іс-шаралар талдауы және оқушылардың жалпы мектеп жұмысына қатысуы арқылы қарастырылады.
Жұмысты бағалау өлшемдері
- Сынып өмірінің реттелуі, жүйеге келуі.
- Сынып ұжымының қалыптасуы және кемелденуі.
- Жалпы психологиялық ахуал.
- Әр оқушының әлеуметтік қолдауға ие болуы.
- Оқушы мәдениеті мен тәрбиелік деңгейінің өсуі.
- Сынып жетекшісінің белсенді ұстанымы.
- Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-эксперименттік жұмысқа қатысуы.
- Ата-аналарды ұжым іс-әрекетіне тартуы.
Негізгі критерийлер: оқушылардың тәрбиелік деңгейінің өсуі және олардың интеллектуалдық, адамгершілік, эстетикалық, құқықтық, жыныстық әрі дүниетанымдық дамуы.
Тәжірибеден: 29 жылдық сынып жетекшілігі
Мен 29 жыл бойы бастауыш сынып мұғалімі болумен қатар сынып жетекшісі қызметін атқарып келемін. Осы жылдар ішінде мектепішілік, аудандық, облыстық сайыстарға қатысып, әріптестеріммен тәжірибе алмастым.
Облыстық ғылыми-практикалық конференцияда (ұлттық тәрбие, рухани-адамгершілік және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру мен дамыту) ой бөлісіп, оқушыларды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу жолдары туралы ұсыныстарым жинаққа енді. 3-сыныпта өткізген сынып сағаттары топтамалары халықаралық деңгейдегі «Шағын жинақты мектеп: қазіргі жайы, даму болашағы» конференциясының көрмесіне ұсынылды.
«Сынып жетекші–2012» аудандық байқауында II орын алып, мектепішілік семинарда (сыни тұрғыдан ойлау технологиясы әдістері) іс-тәжірибем таратылды. «Жеке тұлғаның адамгершілік көзқарасын қалыптастыру жолдары» тақырыбында шығармашылық ізденісте жүрмін. Сондай-ақ сынып жетекшісіне арналған журнал құрастырып, онда атқарылатын жұмыстардың барлығын жүйеледім; сыни тұрғыдан ойлау технологиясы бойынша курстан өтіп, тәрбие жұмысында тұрақты қолданамын.
Осы еңбектерімнің нәтижесінде аудандық білім, денешынықтыру және спорт бөлімінің Алғыс хаты және Құрмет грамотасымен марапатталдым.
Қорытынды: ұлттық мұраны бүгінгі тәрбие үдерісіне енгізу
Қазіргі қоғамда болашақ ұрпақты тәрбиелеуде әр ұстаз оқу–тәрбие үдерісіне жаңа педагогикалық технологияларды енгізіп қана қоймай, шығармашылықпен жұмыс жүргізуі тиіс. Жас шыбық иілуге қаншалық икемді болса, жас бала да тәрбиені қабылдауға соншалық бейім. Сондықтан ұрпақ жайындағы озық ұлттық мұраны бүгінгі оқу–тәрбие үдерісіне енгізу — аса маңызды.
«Ел боламын десең, бесігіңді түзе», — деген М. Әуезовтің сөзі ел болашағының жасөспірімдердің саналы да өнегелі тәрбиесіне тікелей байланысты екенін айқындайды. Осы қағидаларды жүйелі түрде жүзеге асырғанда, болашағымызға зор сеніммен қарай аламыз.