Адам мен табиғат

Ақын және дәуір шындығы

Шын дарын өз заманының шындығын шығармасының арқауына айналдырып, халықтың көңіліне ұяласа, ол мәңгі өмір сүреді. Халық сеніміне ие болу, оның көңіл күйін дәл басып, жүрек қалауын жырға түсіру — сирек бұйыратын бақыт. Мұны Мұқағали Мақатаев поэзиясынан айқын танимыз.

Мұқағали өлеңдері ұлттық поэзияның жаңа белеске көтерілгенін дәлелдейді: жаппай евроцентристік ағым күшейген тұста қазақтың қара өлеңіне тән табиғи қасиеттер қайта қымбаттап, бұрынғыдан да толысып, кемелдене түсті. Ақын ұлттық бояу мен рухты берік ұстанып қана қоймай, оны түрлендіріп байытты. Осы арқылы қалың оқырманның жүрегіне жол ашты әрі қазақ лирикасын ХХ ғасыр әдебиетінің озық үлгілерімен құнарландырды.

Адам мен табиғат: тұтастық философиясы

Мұқағали поэзиясында адам мен жаратылыстың үндестігі — негізгі желілердің бірі. Ақын жаратылыстың алуан құбылысынан адам болмысына тән сипаттарды аңғарып, табиғаттың әр бөлшегімен сырласады, мұңына ортақтасады. Сондықтан оның өлеңдерінде бірде қуаныш пен қайғы, бірде жас пен наз, бірде мұң мен үміт алма-кезек ауысып отырады.

Көңіліне жұбаныш, жанына тыныштық іздеген сәттерде ақын кеңдікке, кеңістікке ұмтылады: сахараны көргісі келеді, табиғаттан пана табады. Бұл — жалаң романтикалық қиял емес, адам мен табиғат арасындағы байланыс әлсіресе, оның соңы қатерлі болатынын сезінген сергек түйсік.

Ақын қайыңға тіл қатуы, “қайыңнан өмір сүрейік, алмасып” деп өтінуі де — табиғаттан адам тіршілігінің тазалығын, жарасымын іздеу. Ол адамдар арасындағы қарым-қатынасты суреттесе де, табиғатқа үңілсе де, тарих жолына көз салса да, адам арманының таусылмас қуатын, өлмес махаббатты, үзілмес сағынышты, біріне-бірі жалғасқан тіршілік сабақтастығын жырлайды.

Өнер азабы және ақындық жауапкершілік

Әдебиеттегі адам бейнесін ашу үшін кейіпкердің күйініш-сүйінішін, қимыл-әрекетін, сөйлеу мәнерін, тіпті табиғат құбылыстарын суреттеу қажет. Бұл ойды Абайдың “сөз өнері дертпен тең” деген ескертпесімен сабақтастыруға болады. Шын дарын иесі өнердің азабын тартқанына да разы.

Жапон суретшісі Кацусика Хокусайдың “Мені сурет дуалады, мен сурет тұтқынымын” деген сөзі өнерге тәуелділіктің табиғатын танытса, Мұқағали: “Поэзия, сен менімен егіз бе едің?” деп, өлеңмен тағдырлас екенін білдіреді.

Туған жер лирикасы: ұлттық идея және кеңістік

Қазақ поэзиясындағы дәстүрлі тақырыптардың бірі — туған жер: балалық шақтың ізі, ата-мекен тағдыры, оған деген сүйіспеншілік. Ғалым Т. Жұртбай жер ұғымының терең астарын атап көрсетіп, адамның жерден ырыздық алып, соңында жер қойнына қайтатынын философиялық пайыммен түйіндейді. Ал А. Шәріп ұлттық идеяны халықтың қонысқа көзқарасынсыз елестету қиын екенін тұжырымдайды.

Мұқағали Мақатаев туған жер бейнесін сомдауда өзіндік өрнек қалыптастырды. Табиғат аясында өскен ақынның бұл тақырыпқа қайта-қайта оралуы заңды: туған жерді, оның әсем табиғатын жырлау — перзенттік парыз. Ақын қазақ даласының табиғатын пәк, таза қалпында көргісі келеді; адам мен табиғатты тұтастықта таниды.

Ақын ойы да, сезімі де еркін: нәзік мұң, мөлдір сыр, шынайылық қатар жүреді. Ол көлгірсімейді, ішкі шындығын бүкпей айтады. Осындай мөлдір сезім мен шеберлік Мұқағали өлеңдеріне тән тұрақты сипат.

Табиғат — жанды бейне: келісім мен жарасым іздеу

Мұқағали лирикасындағы табиғат — жай сурет емес, жанды әрі сезімтал әлем. Сол себепті ақын Алатауға мұң шағады, жас қайыңнан сырлас табады, жапырақты жүрекке теңейді, мерген оғына іліккен аққу мен киікке жаны ашиды. Кейіпкерді табиғат құшағына жетелейтін күш — жеңіл әуестік емес, ішкі жан драмасын терең ашуға бағытталған көркемдік шешім.

Ақын туған жер табиғатын құштарлықпен өлеңге енгізіп, жас ұрпақты туған өлкесін сүюге үндейді. Табиғаттың адам тіршілігімен тығыз байланысты тылсым сырлары бар; биік таулар, айдын көлдер, асау өзендер қай дәуірде де ақын қиялын тербеген.

Тау образы: көңіл күйдің баламасы

Мұқағали тауды табиғи кейпінде ғана жырламайды: тауды көбіне “фон” етіп алып, өз дүниесін, көңіл күй әлеміндегі тебіреністі сол кеңістікпен ұштастырады. Тауды жырлай отырып, түйдек-түйдек ой айтады, философиялық топшылаулар жасайды, адам психологиясындағы жарасым ұғымының эстетикалық мәнін тереңдетеді.

Ақын тауды өзінің көңіл күйінің баламасы ретінде сөйлете алады. Оның суреттеу мәнерінде сезім басым: тілі үнді, әуезді, музыкалы. Мұқағали өлеңін оқығанда ішкі әлеміңде ырғақ пайда болып, жүрек күйге толатындай әсер қалады. Бұл — туған жерге деген сүйіспеншілік пен құштарлықтың поэтикалық қуаты.

Маусымдық лирика: қыс, көктем, күз

Мұқағалидың табиғат лирикасын шартты түрде: туған жер келбеті, жырға айналған жыл мезгілдері, табиғат перзенттерінің бейнесі деп топтауға болады. Әсіресе маусымдық лирикасында ақын көріністі көзбен ғана көрмей, көкірекпен қабылдап, бейнеге айналдырады.

Қорытынды: ұлттық поэзияның мәңгілік тынысы

Мұқағали Мақатаев — уақыт өткен сайын биіктей беретін, өлмес өлеңімен ұрпақпен бірге жасайтын ақын. Оның жырларынан қазақтың жері мен суы, тауы мен даласы ғана көрінбейді; сол кеңістік арқылы адам болмысы, жан дүниесі, сезімнің асыл шындығы айрықша тебіреніспен толғанады.

Ақын кейіпкерін өз сезім елегінен өткізіп, сол күйді бастан кешкендей етіп нанымды бейнелейді. Сондықтан оның қаһармандары шынайы, оқырманды бірден баурайды. Мұқағали мұрасы — сөз өнерінің дара мұнарасы, болашаққа бастайтын рухани қазына.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. 1. Қабдолов З. Арна. Алматы: Ғылым, 1994.
2. 2. Аймұхамбетова Ж. Лирикалық бейне жасаудағы көркемдік ізденістер. Көкейкесті әдебиеттану. Сегізінші кітап. Астана: ЕҰУ, 2008.
3. 3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, 1960.
4. 4. Жұртбай Т. Дулыға. Екі томдық. Алматы: Жазушы, 2007.
5. 5. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Алматы: Білім, 2000.
6. 6. Өтейұлы Жұмаш. М. Мақатаев поэзиясының көркемдік жүйесі. Астана, 2007.
7. 7. Бибіжан Бегманова. М. Мақатаев және қазақ поэзиясындағы дәстүр мен жаңашылдық. Алматы: Дәстүр, 2015.