Конституция күні - мемлекеттік мереке
Конституция күні: мемлекет тұтастығын айқындайтын мереке
Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда жалпыұлттық референдум арқылы қабылданды. Кейін оған 1998 және 2007 жылдары өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Дәстүр бойынша бұл күні еліміздің барлық қалалары мен өңірлерінде мерекелік іс-шаралар, халықтық қыдырулар және әуесқой өнер ұжымдарының концерттері ұйымдастырылады.
Конституция — латын тілінен аударғанда «құрылыс» деген ұғымды білдіреді.
Бұл — қоғам өмірін реттейтін, ел болып ұйысып мемлекет құруымыздың құқықтық негізін бекітетін басты құжат.
Әлемдік тәжірибе және жазбаша конституциялардың қалыптасуы
Конституциялық идеялар тарихта ерте кезеңнен бастау алады. Англияда 1679 және 1688 жылдары құқықтар жөніндегі билльдер қабылданды. Жазбаша конституция алғаш рет 1787 жылы АҚШ-та, ал кейін 1791 жылы Франция мен Польшада бекітілді.
Қазақстандағы конституциялық даму кезеңдері
Қазақстанда жазбаша конституциялар әр кезеңде қабылданып отырды: 1924, 1937, 1978, 1993 және 1995 жылдары. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1993 жылғы 28 қаңтарда еліміз алғашқы Ата Заңын қабылдады. Алайда ол көп жағдайда кеңестік жүйеден қалған әкімшілік-әміршілдік қағидаларға сүйеніп, жаңа қоғамдық қатынастардың талабына толық жауап бере алмады.
1993 жылғы Конституция
- Жаңа қоғамға сай тетіктер жеткіліксіз болды.
- Адам құқықтары мен бостандықтарын іске асыру қағидалары толық ашылмады.
- Билік тармақтарының өзара байланысы мен демократиялық институттардың рөлі нақты айқындалмады.
1995 жылғы Конституция
- Заң шығарушы, атқарушы және сот билігін айқындады.
- Құзыреттерді және өзара іс-қимылды құқықтық тұрғыдан нақтылады.
- Конституциялық құқықтар мен бостандықтарды қорғаудың берік негізін қалады.
Конституция мемлекеттік лауазымды тұлғалардың да, азаматтардың да құқықтары мен бостандықтарын бұзуға жол бермеуге бағытталған құқықтық кепілдіктерді бекітеді.
Демократиялық реформалар және жаңа өзгерістер
Кейінгі кезеңдерде Ата Заңға енгізілген өзгерістер мен толықтырулар мемлекеттің саяси жаңғыруын тереңдетті. Конституциялық реформалар басқару жүйесінің жаңаруына, өкілетті органдардың рөлін күшейтуге және сайлау үдерісін жетілдіруге ықпал етті.
Негізгі идея
Ата Заң — адамзат өркениеті қалыптастырған ортақ құндылықтарды: табиғи құқықтар мен бостандықтарды, билік институттарын демократиялық жолмен құруды және азаматтық қоғамды дамытуды бекітетін құқықтық негіз.
Конституцияда орныққан нормалар еліміздегі сан алуан көзқарас, сенім, ұлттық және азаматтық топтардың бейбіт қатар өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл қағидалар Қазақстанды гүлдендіру жолында барлық азаматтың бірлескен еңбегіне құқықтық жағдай жасайды.
Адам құқықтары: құқықтық мәдениеттің өзегі
Конституцияның адам құқықтары мен бостандықтарына арналған нормалары салалық заңнамалардың мазмұнына тікелей ықпал етеді. Кеңестік кезеңнен қалған «адамды алдымен құқық бұзушы ретінде қабылдау» стереотипі біртіндеп әлсіреп, оның орнына кінәсіздік презумпциясы және тұлғаға құрметпен қарау қағидалары нығая түсті.
Қағидалар
Жеке құқықтарды таптамау, сот пен заң алдындағы теңдік, жалпы теңдік ұстанымдары заманауи құқықтық идеологияның өзегіне айналды.
Ізгілендіру
Қылмыстық заңнаманы ізгілендіру: жеңілірек жаза түрлерін кең қолдану, бас бостандығынан айыруға балама шараларды көбейту.
Құқықтық көмек
Конституцияның 13-бабының 3-тармағында бекітілген білікті заң көмегін алу құқығын, соның ішінде ауылдық жерлерде, қамтамасыз етуге бағытталған шаралар.
Адамның табиғи құқықтарын үстем қою — мемлекет қызметінің басты бағыты. Мемлекеттің қылмыспен күрес саясаты да осы құндылықтарды қорғауды алдыңғы орынға шығаруымен ерекшеленеді.
Халық билігі: конституциялық негіз
Конституция Қазақстан Республикасын демократиялық мемлекет деп жариялайды. Демократиялық сипат, ең алдымен, халық басқаруын қамтамасыз етуімен көрінеді. Ата Заңның 3-бабының 1-тармағында «мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық» деп көрсетілген. Бұл норма Қазақстанның халықтық мемлекет екенін білдіреді және халық егемендігінің айқын көрінісі болып табылады.
Халық билігін жүзеге асыру жолдары
- Тікелей: республикалық референдум арқылы.
- Тікелей: еркін сайлау арқылы.
- Өкілет беру: мемлекеттік органдар арқылы.
Бұл құжат қоғам мен мемлекетті тек нормаларымен ғана емес, бекітілген идеяларымен де өркениетті елдердің қатарына жетелейді. Сондықтан бүгінгі маңызды міндет — жеке тұлғалардың, қоғамдық ұйымдардың және мемлекеттік органдардың Конституцияға деген тұрақты құрмет мәдениетін қалыптастыру.
Қорытынды: ортақ жауапкершілік, ортақ жетістік
Конституция күні — жас ұрпақты отаншылдыққа тәрбиелейтін, елдің жетістіктерін бағамдап, алдағы мақсаттарды жұртшылыққа жеткізетін маңызды мереке. Елдің жеткен биігі — баршамыздың ортақ жетістігіміз.
Құттықтау
Барлық қазақстандықтарды 30 тамыз — Конституция күнімен құттықтаймын! Сіздерге мықты денсаулық, бейбіт тұрмыс, тұрақтылық тілеймін. Береке-бірлігіміз мәңгілік болғай!