Проза тілі мен поэзия тілінің ерекшелігі
Көркем әдебиетте тілдік қолданыс пен сөйлем құраудың өзіндік өлшемдері айқын байқалады. Проза тілі мен поэзия тілі жалпы тілден бөлек тұрған дербес категория емес: екеуі де тілдің ортақ заңдылықтарына бағынады. Алайда олардың негізгі айырмасы ойды жеткізу үшін құрылған сөйлемдердің құрылымында және сыртқы формасында көрінеді.
Проза мен поэзия тілінің басты айырмасы
Р. Сыздықова: «Өлеңді сөйлем — ерекше сөйлем» деп атап көрсетеді. Поэзия тілін даралайтын негізгі факторлар — ұйқас, өлшем, ырғақ.
Мысал (өлең тармақтары)
Мен де оны бір кезде
Етігінен танығам
Қадай басып өкшесін
Далама кеп қаңғыған.
Осы төрт тармақтан тұратын, жеті буынды шумақта екі сөйлем, яғни екі ой айтылған. Ал қара сөзбен жазылған сөйлемдердің буын санын дәл осылай тұрақты өлшеммен анықтау мүмкін емес.
Қорытынды белгі
Өлеңді сөздің қара сөзден айырмасы — мәтіннің жеке-жеке қысқа жолдарға (тармақтарға) бөлінуі және сол жолдардың белгілі бір ырғақ, ұйқас, өлшем жүйесінде келуі.
Ғылыми пікірлер: өлең мен прозаны жіктеу
Бұл ерекшеліктерді орыс өлең құрылысы теориясын зерттеушілер Б. В. Томашевский, Н. С. Поспелов, Б. Эйхенбаум ерекше атап өтеді. Б. В. Томашевский өлең мен прозаның айырмасын анықтауда сөйлеу бірліктерінің табиғатын айқындау қажет екенін алға тартып, былай дейді:
«Чтобы определить, в чем именно разница между стихами и прозой, необходимо определить характер речевых единиц. Дело не в том, что одна форма речи членима, а другая нет. Членятся и стихи и проза, но механизм этого членения, несомненно, различен».
Қазақ әдебиеттануындағы іргелі ойлардың бірі «Әдебиет танытқышта» көрініс тапқан. Онда өлең сөздің әсері мен өлшемдік тәртібі қарапайым, түсінікті түрде сипатталады: өлең айтылғанда дыбыстың сағаттың «шық-шық» жүргеніндей ырғақтылығы сезіледі; сөйлем ырғағының үстіне өлең ырғағы қосылып, буын санының біркелкілігіне негізделген екінші қабат ырғақ қалыптасады.
Профессор Қ. Жұмалиев те осы ұстанымды қуаттайды: өлең сөйлемдердің буын, бунақтары белгілі бір тәртіпке бағынады; сол тәртіп бұзылса, сөйлем өлеңдік қасиетінен айырылады. Бұл өлең құрылысының өзіне тән заңдылығы бар екенін аңғартады.
Құлмат Өміралиев: ырғақтың шешуші орны
Қ. Өміралиев 15–19 ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі туралы еңбегінде ырғақты өлеңнің «қозғаушы күші» ретінде бағалайды: өлеңнің өлең болып тууы үшін әуелі белгілі бір ырғақта тууы керек; ырғақ толқыны сөйлеу тіліндегі тұрақты интонациялық тізбектерді бөліп, инверсияға түсіреді. Сонымен бірге поэзияда морфологиялық формалардың бір бөлігі ерекше белсенді қолданысқа түсіп, поэтикалық реңк алады.
Филология терминін қазақ сахарасында ғылым мағынасында алғаш қолданған Ш. Уәлиханов та өлең құрылысы мен өлшемдеріне назар аударады. Оның пайымдауынша, өлеңнің қара сөзден басты айырмасы — мөлшерлі жеке жолдарға бөлінуі, шумағы, ұйқасы, ырғағы болуы; силлабикалық өлең жүйесі буын санының тұрақты мөлшерін сақтауға негізделеді.
Поэзия мен прозаның синтаксистік ерекшеліктері
Поэзия синтаксисінде прозамен ортақ белгілер де, айырмашылықтар да бар. Сөздерді синтаксистік қарым-қатынасқа түсірудің прозада қолданылатын тәсілдері поэзияда да кездеседі: сөйлем мүшелері, сөз тіркестері, предикаттық қатынас, анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық байланыстар — бәрі де қолданылады. Поэзиядағы сөз тіркестері де байланысу формалары мен тәсілдері арқылы құралады.
Мысал (талдауға негіз)
Өмір — сағым, бұлдырап көз жетпейді,
Өмір сырын жырлауға жыр жетпейді.
Қымтырылмай өмірде еркін өссек,
Біздің жолды бөгеуге кім беттейді?
Бұл шумақта үш жай сөйлем және бір сабақтас құрмалас сөйлем бар.
Бірінші жай сөйлем: «Өмір — сағым» (өмір — бастауыш, сағым — баяндауыш), қиыса байланысқан.
Екінші жай сөйлем: «бұлдырап көз жетпейді» (көз — бастауыш, жетпейді — баяндауыш), қиыса байланысқан; бұлдырап — пысықтауыш, баяндауышпен жанаса байланысқан.
Мұндай құбылыстар поэзия синтаксисі мен проза синтаксисіне ортақ.
Поэзияға ғана тән құрылымдық элементтер
Өлең құрылысында прозадағы сөйлем мен сөйлем мүшелерінен өзге, тек поэзияға тән элементтер де бар. Олар: шумақ, тармақ, бунақ.