Батырып тігу
Қазақтың кестелеу өнері
Кесте және көркемдеп тігу — ою-өрнекпен әшекейлеудің ертеден келе жатқан негізгі түрлерінің бірі. Қазақтың ұлттық кестелеу өнерінің түп-тамыры ғасырлар қойнауында жатыр. Мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан кесте дәстүрі бүгінге дейін өз құндылығын сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.
Кестені бізбен де, жай инемен де әшекейлеп тігу — көптеген халықтарға ортақ өнер. Дегенмен қазақ кестесі өзіне тән әдістерімен, өрнек таңдауының молдығымен және орындау мәнерімен ерекшеленеді.
Қазақ кестесінің көне түрлері
Қазақ халқына тән байырғы кесте түрлеріне біз кесте, айқас тігу, айқыш-ұйқыш тігу, басып тігу, қайып тігу жатады.
Біз кесте: шым кесте және әредік кесте
Біз кестенің екі негізгі түрі бар: шым кесте және әредік кесте. Біз кесте дөңгелек немесе төртбұрышты кергішке тартылған мата бетіне түсірілген ою-өрнек ізімен қарамақты бізбен өткермелеп шалу арқылы орындалады.
Шым кесте
Матаның ашық жерін қалдырмай, не өте аз қалдырып, тұтас кестеленетін шымқай кесте. Мұнда өрнек тығыз түсіріліп, беті толық жабық көрінеді.
Әредік кесте
Матаның әр жері бөлек-бөлек әшекейленіп, жеке өрнектер салынады. Өрнек арасы ашық қалып, композиция жеңіл әрі әуезді көрінеді.
Қолданылуы: шым кесте тұс киізге, сандыққапқа, мақпал шапанға, орамал алақанына, жастық жапқышқа, кежімге, сәукелеге және басқа да бұйымдарға тігіледі (кейде бөлек материалға тігіліп, кейін қондырылады). Әредік кесте тақияға, балаққа, өңірге, жағаға, етекке, кең қоныш етіктердің бұрыштарына, перде шеттеріне және сол сияқты жиектерге көбірек қолданылады.
Айқас (крестеп) тігу
Айқас тігу — инемен тігілетін кестенің ең көп тараған түрлерінің бірі. Өрнек ізі бойымен біркелкі төртбұрыш қалыпта жіптерді бірінің үстінен бірін крест түрінде айқастыра бастырып отырады. Қазіргі таңда бұл тәсіл кесте тігудің ең қолайлы, үйренуге жеңіл түрі ретінде кең танылған.
Тесіп, торлап тігу
Бұл әдісте материал өрнек мәнеріне қарай тесіліп, кейін торланып, ортасы кереге көздеп санап отырып шалу арқылы түрлі өрнек түсіріледі. Кейде тесік аралығындағы жіптерді өрмелеп шалып, тоқу тәсілі де қолданылады.
Бұл тәсілмен көбіне жастық тысының беті, жастық жапқыштар, төсек жапқыштар, әйелдердің іш көйлектерінің кеудесі мен етегі, гүл қойғыш төсеніштер, дастарқандар, диван жапқыштар және үй қабырғасына керіп қоятын маталар кестеленеді.
Бедерлеп тігу
Бедерлеп тіккенде мата бетінде мәнерлі бұдырлар пайда болып, өрнек көлемді әсер береді. Орындау үшін алдын ала сызылған өрнектің үстіне мақта, мата қиындылары, қағаз немесе картон салынып, жіппен бастыра шалып тігіледі. Нәтижесінде өрнек көтеріліп, бедерленеді.
Бұл әдісте бірнеше түсті жіп қолданылуы мүмкін. Алайда бедерлі кестені жиі жууға болмайды — пішіні мен көлемі бүлінуі ықтимал.
Көпіртіп тігу
Әсемдігі мен көрнектілігі жағынан ерекше көзге түсетін түрлердің бірі — көпіртіп тігу. Ол да дайын өрнек ізімен орындалады, бірақ материалдың үстіңгі бетінде жіптен жасалған ұсақ селпеулер (бүлдіргелер) қалдырылып отырады. Жіп бір түсті де, бірнеше түсті де болуы мүмкін.
Бұл тәсілмен алма, жүзім, бүлдірген, қарақат, қауын-қарбыз түйнектері секілді жеміс бейнелерін әсерлі етіп салуға болады. Көпіртіп кестеленген бұйымдар жуылып, үтіктеле береді, бірақ үтіктегеннен кейін бүртіктерін «тірілту» үшін қағып-сілкіп алған дұрыс.
Түктеп тігу
Түктеп тіккенде бізбен шалынған жіптің өң бетінде шамамен 1–2 см-дей бүлдіргі қалып отырады. Жұмыс аяқталған соң шебер сол бүлдіргілерді тегістеп қырқады. Жиі шаншылып, қалың түсірілген жіптер қырқылып болғанда, кілем түгіне ұқсас құлпырып тұратын түкті өрнек шығады.
Кейде бүлдіргілердің астына ширатылған жуан жіп, ширатылған шүберек немесе жұмсақ металл шыбықтары оюға келтіріліп салынады. Тігілген соң тігіс астына салынған заттарды үстінен тіліп алып тастау арқылы түктің биіктігі біркелкі, өрнек мінсіз шығарылады.
Алтындап, күмістеп тігу
Алтындап, күмістеп тігу — сән-салтанат бұйымдарына тән әдіс. Ол үшін көбіне барқыт, плюш, атлас, қырмызы секілді бағалы маталар қолданылады. Тігісте арнайы дайындалған алтын және күміс жіптер, кейде алтын-күміс түстес жіңішке жиек баулар (зер) пайдаланылады.
Бағалы материалды ысырап етпеу үшін өрнек пен тігіс жіптері алдын ала есептеледі. Бұл жұмыс өзге тігістерге қарағанда ауырлау келеді. Алтындап тігуге көбіне бедерлі немесе бедерсіз басып тігу әдістері қолданылады, кейде маржандап тігу де қатар жүргізіледі.
Мысалы, қыздардың қамзолдарының омырауы мен өңірі осылайша әшекейленеді. Алтын кестелі тон, шапан, айыр қалпақ, кемер белбеу, сал шалбар, сәукеле — әсемдік әшекейінің ең асыл әрі бағалы үлгілері саналады.
Көшпелі тұрмыс және қол тігіс дәстүрі
Мал өрісінің жаздық-күздік жайылымына қарай қоныс қуып, көшпелі өмір сүрген қазақ ауылы өнеркәсіп орталықтарынан алыс жатты. Күнделікті тұрмыс қажеті көбіне өз мүмкіндігімен өтелді. Сондықтан матадан, теріден, өрмек өнімдерінен жасалатын киім-кешек, саба, торсық, үйге жабатын киіз сияқты бұйымдардың көпшілігі қол инемен тігілді.
Қолмен тігу — отбасы мұқтажын өтеумен қатар, бұйымды көркемдеп, мәнерлей түсудің де тиімді жолы болды. Соның нәтижесінде киім мен төсек-орын жабдықтарын кестелеп тігу тәсілдерінің сан алуан түрі қалыптасты.
Ине түрлері және қолданылуы
Қолмен тігуде негізінен жуалдыз (тебен ине), жуан ине, жуантық (жөндем) ине, бәсең ине, жіңішке ине қолданылды.
Жуалдыз (тебен ине)
Түйенің жабуы, қалың сырмақ, былғары тоқым сияқты қалың бұйымдарды сыруға қолданылады.
Жуан ине
Сырмақтың жиегін, үйдің киіздерін, тері киімдерді, киіз байпақтарды тігуге арналған.
Жуантық (жөндем) ине
Қап, шекпен, күпі, тымақ секілді бұйымдарды тігуге қолданылады.
Бәсең ине
Түйме, ілгек қадауға, жұқа матадан тігілетін киімдерді тігуге ыңғайлы.
Жіңішке ине жібек, торғын сияқты жұқа материалдарға және сол маталарға түсірілетін нәзік кестелерге қолданылады.
Жіп дайындау: суыртпақ және жіп ширату
Қажетті жуан-жіңішке жіптерді халық шеберлері өздері де дайындаған. Ол үшін керек түске жуық матаның шетінен ені 3–4 см, ұзындығы 30–40 см жолақ жыртып алып, одан жіп суырған. Жіп суыруға арналған осындай бөлек жыртынды мата суыртпақ деп аталады.
Суыртпақтан жіпті әуелі сетінетіп суырып, шеті шашақтанған соң, шашақ жіпке оралып үзіліп қалмас үшін ептеп саумалап, тура тартып суырады. Суырып алынған жалаң қабат жіптерді қажетіне қарай екі, үш, төрт қабаттап ширатады: бір ұшын тістеп ұстап, екінші ұшын бармақ пен сұқ саусақтың ұшымен немесе екі алақанның арасында бұрап еседі. Бұл — жіп ширату.
Суыртпаққа көбіне сирек тоқылған, түксіз маталар лайық. Сонымен бірге жіпті шудадан, жүннен, мақтадан, торқадан, кендірден қолмен иіріп пайдалану тәсілі де кең тараған.
Қазақтың қол тігістері: атауы мен мәнері
Қазақ халқының қол тігістері тігілу әдісі мен мәнеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Әрқайсысының өзіндік атауы, қолданылатын орны және орындау ерекшелігі бар.
Батырып тігу
Былғары, киіз, көрпе секілді қалың бұйымдарға қолданылады. Өң беті өте жиі шаншылып, астыңғы жібі қатты тартылып, алыс шаншу арқылы үстіңгі жіпті «сіңіре» тігіледі. Негізгі мақсат — жіптің өң бетте мүмкіндігінше көрінбеуі.
Бұзау тіс
Орындалуы қарапайым әрі жүрдек тігіс. Екі жапсарды қосады. Көбіне қалың киіз, жабағы сияқты заттарды шеттестіріп тіккенде қолданылады: заттың шетін кезек түйреп, жапсардан өткізіп отыру арқылы орындалады.
Тұмарша
Көбіне орамалдың шетін жинауға арналған. Матаның шетін бекітіп, сол ізімен қайта жөрмеу арқылы тігіледі.
Бүрме тігіс
Желбір мен қос етектерді бүре жапсырғанда, бүрмелі жағалар жасағанда, етіктің басын қалыпқа салып ұлтарақшаға жапсырғанда, немесе бір заттың шетін жинай тіккенде қолданылады. Көбіне екі қатар жүргізіледі: иненің шаншымы сиректеу болып, жіп тартылғанда мата жиырылып, қатпарланады.
Есіп жөрмеу
Су таситын қарын, мес, кенептен тігілген қапшық-ыдыстардың шеттерін тіккенде, кейде орамалдың шетін бүге тіккенде қолданылады. Қусырындыны сол қолмен ширата бүктемелеп отырып жөрмейді — сонда шет тігісі ескендей болып жұмырланып түседі.
Жапсырма тігу
Жамау жапсырғанда, әдіп шетін тіккенде, немесе әдіп орнына лента секілді кенерелі материалды бастырғанда қолданылады. Ине төменгі материалға жапсырманың іргесінен ғана шаншылып, кейін үстіне қарай жапсырманы қоса түйреп шығады. Нәтижесінде жапсырылған заттың шеті жинала басылып отырады.
Қабырға тігіс
Қол инемен көркемдеп тігудің бір түрі. Ұзынды-қысқалы жарыса тігілген сызықтар арқылы ендірме, бастырма, қабырға өрнектері орындалады. Екі сызықтың арасымен немесе матаның тоқымасындағы белгілі бір жолақ бойымен біркелкі көлденең орай шаншып отыру арқылы тігіледі.
Қусыру
Киімнің бойын, шалбардың балағын, жеңді және олардың екі шетін жалғастыра тігу жұмысы қусыру деп аталады. Мұнда жөрмеу, тепшу, қаю, өбістіру, тебе тігу секілді әдістердің түрлері қолданылады.
Таңдай тігіс
Көркемдеп тігуге арналған әдіс. Үш сызықтың үстімен үнемі қиғаш шаншып, қос қабырға мәнерімен орындалады. Мұндай кестелі тігіспен кимешектің жақтары, жаға-қақпалар, жеңнің аузы, кестеленген материалдардың шеттері өрнектелген.
Тышқан із тігісі
Үш сызық арасымен немесе шаршы сызықтар арасымен тігіледі. Алғашқы шаншымда ине төменгі сызықтан жоғары көтеріліп, үстіңгі сызықтан шаншылып матаның астына түседі. Сол қолдың бармағымен жіпті өзіне қарай тарта басып ілмек жасалады, кейін ине босаңдау тартылады. Үшінші шаншымда ине орталық сызық бойымен екі шаншым ілгері аттап, ілмек арасынан шығады. Келесі тартқанда ілмек ортасында сопақтау үшбұрыш пайда болады. Осылайша тігіс қайталанып отырады.