Халқымыздың ерекше қастерлеп, талай ғасырлар бойы аялы қамқорлық жасап келген табиғат байлығының бір тобы - өсімдіктер әлемі
Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласы
Садуакасова Гүлназдың пайымдауынша, қазақ халқы балаларға табиғат туралы білгенін үйретуді мақсат етіп, оны өмірдің өз ішінде жүйелі түрде жүзеге асырған. Табиғат — адамның ақыл-ойы мен тәрбиесінің сарқылмас қайнар көзі екенін ата-бабамыз ерте аңғарған.
Табиғат пен халық педагогикасы: сабақтастықтың тамыры
Бар тіршілік табиғатқа тәуелді. Табиғат аясында өсіп-өнген ата-бабамыздың туған жерге, жер-суға, өсімдік пен жан-жануарға деген қарым-қатынасы халық педагогикасынан айқын көрінеді. Қауым өз ортасын, табиғат пен қоғамдағы өзгерістерді және адам өміріндегі құбылыстарды түсінуге талпынып, танымын кеңейтіп отырған. Осы таным үдерісі ұрпақтан-ұрпаққа жарасымды жалғасып, жетіліп, дамыды.
Бұл көзқарастың негізінде халық педагогикасымен қатар халық философиясы да қалыптасты. Оның ізі ауыз әдебиетінің үздік үлгілерінен көрініс табады: ертегілер, мақал-мәтелдер, табиғат жайындағы жырлар, жұмбақтар, жаңылтпаштар — бәрі де бала санасына табиғатты сүю мен қорғау идеясын сіңіреді.
Көркем сөздің тәрбиелік қуаты
Табиғаттың әсемдігін көріп, сезіне білу баланың өмір тәжірибесін байытады, эстетикалық талғамын қалыптастырады, туған жерге деген ыстық сүйіспеншілігін күшейтеді. Ата-бабамыз мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, айтыстар, ертегілер, аңыздар, жұмбақтар, жаңылтпаштар және тыйым сөздер арқылы ұл-қызын жаман әдеттен тежеп, ізгі қасиеттерге үндеген.
Табиғатқа жанашырлық туралы нақыл
“Жолға ағаш еккен – сауап, шөлге құдық қазған – сауап, өзенге көпір салған – сауап.”
Жер туралы даналық сөздер
- “Жері байдың елі бай.”
- “Күте білсең, жер жомарт.”
- “Жер – байлықтың көзі.”
- “Жер – ырыстың кіндігі.”
- “Жерін қорлаған еліне сыймайды.”
Бұл нақылдардың түп-төркінінде табиғат құбылыстары, заңдылықтары мен байлықтары өзара байланысты және бір-біріне тәуелді деген терең түсінік жатыр.
Өсімдік әлемі: тіршіліктің тірегі
Табиғат байлығының аса қастерлі бір бөлігі — өсімдіктер әлемі. Өсімдік өссе — ас, сая, қоныс, малға өріс. Сондықтан халық ағаш отырғызуды, көкті күтіп-баптауды тек шаруашылық қажеттілік емес, рухани-адамгершілік міндет деп таныған.
Өсімдікке қатысты өсиет сөздер
“Тау бұлағымен көрікті, бұлақ құрағымен көрікті.”
“Атадан мал қалғанша, тал қалсын.”
“Бір тал ексең еңбегіңнің жанғаны, абзал адам өсірсең басыңа бақ қонғаны.”
“Бір тал кессең, он тал ек.”
“Шөпті жұлма, көктей соласың.”
“Ағаш ексең аялап, басыңа болар сая бақ.”
“Мың шабақ шаншып өсірсең, халқыңа олжа салғаның, өзіңе қорған салғаның.”
“Орман көп болса, олжаң көп.”
Осындай нақылдарды балалардың табиғат туралы білімін кеңейту үшін орынды пайдалану — әрбір тәрбиешінің маңызды міндеті.
Құстарды қастерлеу: тазалық пен татулық символы
Қазақ халқы құстардың тіршілікке тигізер пайдасын ерте түсінген, оларды қорғауға ерекше мән берген. Жақсы жігітті қыранға, қызды аққуға, әншіні бұлбұлға теңеу — табиғатты танудың да, эстетикалық талғамның да белгісі.
Аққудың айдын көлде жүзген сабырлы да кербез қимылы, тазалығы мен талғампаздығы халыққа ұнап, оны “Құс падишасы” деп қастерлеген. Аққу — махаббат пен татулықтың жыршысы ретінде дәріптелген.
Тыйым сөздер — табиғатты қорғаудың тілі
- “Аққуды атпа.”
- “Құсқа тас атпа.”
- “Құстың ұясын бұзба.”
- “Құстың жұмыртқасын жарма.”
- “Балапанды жәбірлеме.”
Мұндай тыйымдар табиғат байлығын дұрыс пайдаланып, оны қорғау үшін еңбек етуге жетелейді, бала тәрбиесін дұрыс жолға қоюға көмектеседі.
Суға қатысты таным: өмірдің философиясы
Мақал-мәтелдердегі терең мағына
“Бастау суалса – бақыт суалады.”
“Бастау тапталса – батпаққа айналады.”
“Құлазыған шөл – жетім, құс қонбаған көл – жетім, сортаңға құйған сел – жетім.”
“Ағын су – өмір, тоқтау су – өлім.”
“Су бар жерде өмір бар.”
Жұмбақ пен ертегі: ойды ұштайтын құрал
Халық тәрбиесінде баланың ақыл-ойын дамытып, ой-өрісін кеңейту, тілін шынықтыру үшін жұмбақ кең қолданылған. Жұмбақтың көп түрінде бүккен сыр мен шешім табиғат көріністерімен сипатталады.
Табиғатқа құрылған жұмбақ
“Бір нәрсе көруге бар, ұстауға жоқ,
Жаз көркі көк шәлідей шымылдық боп.”
Мұндай жұмбақтар табиғаттың сағымды көрінісін бейнелеп, баланы ой елегінен өткізіп, шешім табуға жетелейді.
Жануарларға арналған жұмбақтар
Түйе
“Кезікті бір жануар, Үстінде екі тауы бар.”
Сиыр
“Екі айнасы бар, екі найзасы бар, Төрт жылтырмағы бар, Бір шыбыртқасы бар.”
Жұмбақты баланың жас ерекшелігіне сай таңдап, табиғат объектілерін көрсете отырып жасыру — ойлануға, қорытынды жасауға, қиялды дамытуға көмектеседі. Бұл — тәрбиешінің шеберлігіне байланысты маңызды іс.
Ертегі — мінезді түзейтін мектеп
Халқымыз ертегіні тәрбие құралы ретінде пайдаланып, жаман әдеттен, жағымсыз мінез-құлықтан, ұнамсыз істерден сақтану жайындағы ойын көркем тілмен жеткізген. Ауыз әдебиетінің қай саласын алсақ та, табиғатпен біте қайнасып, баланы табиғатқа терең сүйіспеншілікпен қарауға, оның сырын түсіне білуге баулитынын көреміз.
Тәрбиешіге жүктелер жауапкершілік
Ауыз әдебиеті ғасырлар бойы шыңдалып, сұрыпталып келген рухани қазына. Табиғатты аялау мен қорғауға арналған мақал-мәтелдер, тыйым сөздер, ертегілер мен жаңылтпаштарды баланың жасына лайықтап таңдап, жүйелі қолдану — балабақша тәрбиешілерінің кәсіби міндеті.
Өйткені бала ес білгеннен бастап, үлкендерден естіген өнеге-өсиетке сүйеніп өседі. Сол өнегенің өзегі — туған жерді сүю, табиғатты құрметтеу және оны қорғауды өмір салтына айналдыру.
Қорытынды
Халықтық педагогикадағы табиғатқа қатысты ұлағатты сөздер мен көркем үлгілер баланың экологиялық санасын қалыптастырып қана қоймай, адамгершілік, еңбекқорлық, мейірім мен жауапкершілік сияқты құндылықтарды тереңдетеді.