Қылмыстың объективтік жағының түсінігі мен маңызы
Қылмыс құрамының объективтік жағы қылмыстық-құқықтық нормалардың диспозицияларында көрсетілген қылмыстық әрекеттің сыртқы белгілерінің жиынтығы ретінде сипатталады. Адам жасаған кез келген әрекетте ішкі және сыртқы белгілер болады, алайда қылмыстық-құқық үшін адамның жай ғана дене қозғалысы емес, саналы қызмет-әрекетінің нақты көрінісі маңызды.
Қылмыстық жауаптылық адамның ойы, сезімі немесе көңіл күйімен емес, тек сыртқа шыққан нақты қимыл-әрекетімен (немесе әрекетсіздігімен) байланысады. Яғни, адамның ниеті қаншалықты зиянды болғанымен, ол белгілі бір іс-әрекетпен ұштаспаса, қылмыстық жауаптылық туындамайды.
Нақты қылмыс құрамының объективтік жағы оны қоғамға қауіпті және қылмыстық құқыққа қайшы деп тануға, сондай-ақ оны ұқсас (аралас) құрамдардан ажыратуға қажет белгілерді ғана қамтиды. Мысалы:
- Ұрлық — бөтеннің мүлкін жасырын ұрлау (ҚК-тің 175-бабы).
- Зорлау — күш қолдану арқылы жыныстық қатынас жасау не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану (ҚК-тің 120-бабы).
- Бұзақылық — қоғамды анық құрметтемеуді білдіретін, күш қолданумен (немесе қорқытумен), бөтеннің мүлкін жоюмен/бүлдірумен не ерекше арсыздықпен ұштасқан қоғамдық тәртіпті өрескел бұзу (ҚК-тің 257-бабы).
Қылмыс құрамының объективтік жағының белгілері
Қылмыс құрамының объективтік жағы, әдетте, төмендегі элементтерді қамтиды:
Міндетті белгі
- Әрекет немесе әрекетсіздік — кез келген қылмыс құрамының міндетті элементі.
Факультативтік белгілер
Бұл белгілер тек қылмыстық-құқықтық норма диспозициясында тікелей көрсетілген жағдайларда ғана міндетті сипат алады:
- қоғамға қауіпті салдар (зардап);
- әрекет (әрекетсіздік) пен салдар арасындағы себепті байланыс;
- жасалу уақыты, орны, жағдайы;
- тәсілі, құралы, қаруы.
Маңызды қағида: қылмыстық құқық адамның ішкі психикалық процестерін емес, сыртқы мінез-құлқын (әрекет/әрекетсіздік) бағалайды.
Қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік түсінігі
Іс-әрекеттің жалпы сипаттамасы
Іс-әрекет — кез келген қылмыстың объективтік жағының қажетті белгісі. Қоғамға қауіпті іс-әрекет адамның құқыққа қайшы, саналы, белсенді немесе енжар түрде қоғамдық қатынастарға зиян келтіретін мінез-құлқының сыртқы көрінісі болып табылады.
Іс-әрекеттің қоғамға қауіптілігі құқықпен қорғалатын қоғамдық қатынастарға қол сұғу қаупін тудыруымен немесе нақты зиян келтіруімен айқындалады. Ал қоғамға қауіптіліктің міндетті өлшемдерінің бірі — құқыққа қайшылық. Бұл белгі азаматтарды заңсыз қылмыстық жауапқа тартуға жол бермей, заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етеді.
Ой мен ниет: әрекетсіз қылмыс болмайды
Адамның ниеті немесе ойы қаншалықты зиянды болғанымен, ол нақты іс-әрекетке айналмаса, қылмыстық жауаптылық туындамайды. Себебі қылмыстық құқық мән беретін нәрсе — адамның мінез-құлқының шынайы, сыртқа шыққан көрінісі.
Санадан тыс қозғалыс және мәжбүрлеу
Іс-әрекет саналы болуы тиіс. Сондықтан адамның санасынан тыс болған дене қозғалыстары (мысалы, рефлекторлық қимылдар), сондай-ақ сандырақтау күйіндегі қимыл-қозғалыстар қылмыстық-құқықтық мағынадағы әрекетке жатпайды, тіпті белгілі бір зиян келтірсе де.
Егер адам өзінің еркінен тыс жағдайларда тойтарылмайтын күштердің әсерінен белгілі бір міндетті орындау мүмкіндігінен айырылса, мұндай жағдайда қылмыстық-құқықтық іс-әрекет туралы сөз қозғау орынсыз болуы мүмкін.
Тойтарылмайтын күш
Табиғи апат, дүлей құбылыстар, жануарлардың шабуылы, есі ауысқан адамның әрекеті сияқты жағдайлар адамның өз еркімен әрекет ету мүмкіндігін жоққа шығаруы мүмкін. Мысалы, су тасқыны салдарынан дәрігер науқасқа дер кезінде жете алмауы ықтимал.
Күш қолдану
Бір адам екіншісіне күш қолдану арқылы оны толықтай өз еркінен тыс күйге түсірсе (мысалы, қол-аяғын байлап әрекет етуге мүмкіндік бермесе), бұл қылмыстық жауаптылықты болдырмайтын мән-жай болуы мүмкін.
Алайда күш қолдану адамның еркін толығымен жоя алмайтын жағдайлар да болады. Мысалы, ұрып-соғу адамның өз еркімен әрекет ету мүмкіндігін толығымен жоймаса, қылмыстық жауаптылық әдетте сақталады.
Психикалық мәжбүрлеу
Психикалық мәжбүрлеу (қорқыту, үрей туғызу) жалпы ереже бойынша қылмыстық жауаптылықтан автоматты түрде босатпайды. Дегенмен, жекелеген жағдайларда ол аса қажеттілік күйін туындатуы мүмкін.
Мысалы, қарумен қорқытып, «өлтіремін» деп мәжбүрлеген жағдайда кассирдің ақша беруі — белгілі мән-жайларда оның ақшаны ысырап етуі үшін жауаптылыққа тартылмауына негіз болуы мүмкін.
Әрекеттің нысандары және тәсілдің маңызы
Әрекет — адамның белсенді қимылы. Қылмыстардың басым көпшілігі әрекет арқылы жасалады, ал мінез-құлық нысандары әр алуан және олар Қылмыстық құқықтың Ерекше бөлімінде егжей-тегжейлі сараланады. Көп жағдайда тәсіл белгілі бір қылмыс құрамының объективтік жағы үшін қажетті сипатқа айналады.
Мысалы, бөтеннің мүлкін иемдену әрекеттері жасалу тәсіліне қарай ажыратылады:
- Ұрлық — жасырын ұрлау;
- Тонау — ашықтан-ашық алу;
- Қарақшылық — өмірі мен денсаулығына қауіпті күш көрсетіп немесе қорқытып шабуыл жасау арқылы иемдену;
- Алаяқтық — алдау немесе сенімге қиянат жасау арқылы иемдену не құқық алу.
Әрекет адамның еркінің сыртқы көрінісі болғандықтан, ол әдетте саналы түрде және белгілі бір мақсатқа жету үшін жасалады. Бірақ әрекеттің өзі кінәнің бар-жоғын бірден анықтап бермейді: бұл мәселе адамның зардапты алдын ала білуі немесе біле алуы, сондай-ақ өзінің қылығының мәнін ұғынуы немесе ұғына алуы арқылы шешіледі.
Қылмыстық әрекетсіздік: міндет, мүмкіндік және нақты жағдай
Қылмыстық әрекетсіздік — адам жасай алатын және жасауға тиіс белгілі бір әрекетті жасамауы. Әрекетсіздік арқылы жасалатын қылмыстар саны көп емес, бірақ құқықтық бағалау үшін олардың шекарасын дәл анықтау маңызды.
Әрекетсіздік қылмыстық-құқықтық мағынаға ие болуы үшін, әдетте, мына үш сұраққа жауап анық болуы керек:
- Нақты не істелмеді (қандай міндет орындалмады)?
- Адам сол әрекетті жасауға міндетті ме еді?
- Сол әрекетті жасауға нақты мүмкіндігі болды ма?
Мысалы, ҚК-тің 148-бабындағы жағдайларда лауазымды адамның сот шешімі бойынша жұмысына қайта алу туралы талапты орындамауы әрекетсіздік болуы мүмкін. Бірақ жауаптылық мәселесін шешу үшін: бұйрық неге берілмеді, еңбек кітапшасын қабылдаудан бас тартты ма, адамды жұмыс орнына жіберуден нақты бас тартты ма — сияқты нақты мән-жайлар анықталуға тиіс. Сонымен қатар лауазымды тұлғаның құзыреті және міндетті орындауға нақты мүмкіндігі болған-болмағаны да бағаланады.
Әрекетсіздіктің түрлері
- Таза әрекетсіздік — мүлде әрекет жасамау.
- Аралас әрекетсіздік — міндетті шара қолданбау салдарынан зиянды зардаптың туындауы (мысалы, қойма меңгерушісінің сақталу шараларын қолданбауы салдарынан мүліктің бүлінуі).
Міндеттің қайнар көздері
- заң талабы (мысалы, шақыру пунктіне келу міндеті);
- қызметтік міндет, бұйрық, нұсқаулық;
- келісім-шарт (міндеттемелік қатынастар);
- алдыңғы әрекет салдарынан туындаған міндет (қауіпті жағдайды өзі туғызу және т.б.).
Әрекетсіздік үшін жауаптылық тек міндеттің болуымен шектелмейді: міндетті орындаудың нақты мүмкіндігі де анықталуы қажет. Кей жағдайда заңның өзі міндетті көмекті көрсету мүмкіндігімен байланыстырады (мысалы, өміріне қауіпті жағдайда қалған адамға көмек көрсету туралы норма).
Объективтік жақтың құқықтық маңызы
1) Дұрыс саралау
Объективтік жақ белгілерін дәл анықтау істелген қоғамға қауіпті әрекетті дұрыс саралаудың негізгі тірегі болып табылады.
2) Ұқсас қылмыстарды ажырату
Объективтік жақ белгілері өзара жақын қылмыстарды ажыратуға мүмкіндік береді (мысалы, ұрлықты тонаудан, алаяқтықты ұрлықтан ажырату).
Осы себепті қылмыстың объективтік жағы қылмыс құрамының ең маңызды элементтерінің бірі ретінде қарастырылады: ол қылмыстық-құқықтық бағалаудың нақтылығын қамтамасыз етіп, құқық қолданудағы қателіктердің алдын алуға көмектеседі.