Абай сазгер
Мақсат-міндеттері
- Тақырыбы
- «Асыл сөзді іздесең, Абайды оқы, ерінбе…»
- Мақсаты
- Абайды терең таныту: мектеп бағдарламасына енген өлеңдерін мәнерлеп оқыту, қара сөздерінен ғибрат алу, әндерін шырқау, аудармаларымен таныстыру.
- Дамытушылық
- Абай қалдырған асыл мұраны әр тәрбиеленушінің ой-санасына жеткізу; оқушылардың ойлау қабілетін, сөйлеу мәдениетін дамыту.
- Тәрбиелік мәні
- Абай шығармалары арқылы отансүйгіштікке, ұлтжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.
Көрнекіліктер мен материалдар
- А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердіұлы, М. Әуезов портреттері
- Абай туралы нақыл сөздер мен цитаталар
- Буклеттер, рефераттар, дереккөздер
- Абайдың ұрпақтарына қатысты мәліметтер (балалары және т.б.)
Кіріспе: мұғалімнің сөзі
Бүгінгі ашық тәрбие сағатымыз ұлы ойшыл, ақын Абай Құнанбаевқа арналады. Біз Абайды 1-сыныптан бастап оқып келеміз. Бүгін білгенімізді қорытындылап, білмегенімізді толықтырамыз.
Абай Құнанбаев — қазақ халқының ұлы ақыны, ұлттық жазба әдебиетіміздің негізін қалаған тұлға. Абайды әлемге танытқан ең әуелі — оның өлеңдері мен қара сөздері, ал екіншіден — Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы.
Мұхтар Әуезов бала кезінде ұлы ақыннан бата алғаны айтылады. Әуезов бұл шығармасына соңғы жиырма жылын арнады. Төрт томдық роман-эпопея 1942–1957 жылдары жарық көріп, әлем әдебиетіндегі ең ірі туындылардың бірі ретінде бағаланды.
Музыкалық үзіліс
Ән: «Айттым сәлем, Қаламқас».
Өмірбаяны: негізгі деректер
Туған жері мен тегі
Абай (шын аты — Ибраһим) 1845 жылы 22 тамызда Семей облысы, қазіргі Абай ауданы, Шыңғыстауда дүниеге келген.
Ақынның руы — Орта жүз Арғын ішіндегі Тобықты. Арғы тегі Олжай батырдан тарайды.
Жеті атасы
- Айтек
- Олжай
- Айдос
- Ырғызбай
- Өскенбай
- Құнанбай
- Абай
Тәрбие мен алғашқы білім
Абайдың бала кезінен-ақ мінезі сабырлы, пейілі кең болғаны айтылады. Ол әжесі Зеренің аңыз-ертегілерін тыңдап, анасы Ұлжанның тәрбиесінде өседі. Жасынан зерек болып, өлең мен әңгімені тез жаттаған.
Сауатын Ғабитхан молдадан ашып, 10 жасынан бастап Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқиды. Бұл жерде араб және парсы тілдерінде негізінен дін сабақтары жүргізілген. Құрбыларынан озық шәкірт атанып, өлең жазуға да әуестенген.
Медресенің үшінші жылында Семейдегі приход мектебіне қосымша барып, орысша сауатын аша бастайды. Алайда оқуын ұзақ жалғастыра алмайды.
Ел ісіне араласуы және рухани кеңеюі
Абайдың алғырлығын аңғарған әкесі Құнанбай оны ел ісіне ерте араластырады. Жастайынан билер сөзін, шешендік дәстүрді тыңдап өскен Абайдың сөз өнеріне ықыласы арта түседі.
Ел ішінде жүрсе де білімге ұмтылысын тоқтатпай, араб, парсы, шағатай тілдерін меңгеріп, Шығыс әдебиетінің классикаларын оқиды. Кейін орыс тіліндегі кітаптарды жүйелі оқуға бет бұрып, орыс ойшылдарының еңбектері арқылы дүниетанымын кеңейтеді.
Ол халықты қараңғылықтан құтқаратын жолдың бірі — қазақ пен орыс мәдениетінің жақындасуы деп білді.
Ақындық жолы және шығармашылық белес
Абайдың шығармашылыққа еркін араласуы 1880 жылдардан басталады. Кейбір өлеңдері бір кездері Көкбай Жанатайұлының атымен тараған.
1886 жылы «Жаз» өлеңінен бастап шығармаларын өз атымен жариялай бастайды.
Қырықтан асқан шағында біржола ақындыққа ден қояды.
«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірегі сезімді, тілі орамды,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.»
Аудармашылық мектебі
1886 жылдан бастап Абай И. А. Крылов, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов шығармаларын қазақ тіліне аударады. Ол аударманы сөзбе-сөз көшірумен шектемей, орысша ойды қазақы тілдің табиғатына лайықтап, аса шебер жеткізе білді.
Абай — қазақ әдебиетінде көркем аударма тәжірибесін орнықтырған ірі тұлға.
Табиғат лирикасы және ел өмірі
Абай — табиғатты суреттеуде теңдессіз суреткер. Ол табиғат көркін елдің әлеуметтік тіршілігімен, көшпелі тұрмыспен, адам көңіл-күйімен тұтастыра береді.
Оқылатын өлеңдер:
- «Қыс»
- «Жаз»
- «Жазғытұрым»
Бұл туындылар табиғатты аялауға, еңбекті қадірлеуге, ұлттық салт-дәстүрді тануға тәрбиелейді.
Бірлік пен татулық сарыны
Елді бірлікке, татулыққа шақыру — Абай поэзиясының ең қуатты өзектерінің бірі. Ол «ел, жұрт» ұғымдарын кең мағынада алып, халықты адал еңбекке, береке-бірлікке, достыққа үндейді.
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым…»
Оқылатын өлеңдер (тақырыптық)
- «Қараша, желтоқсанмен сол бір екі ай»
- «Қансонарда бүркітші шығады аңға»
- «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ»
Бұл өлеңдер қыстың қаһарының ел тұрмысына әсерін, саятшылықтың қиындығы мен қызығын, ат сыны мен жүйріктің қадірін ойға салады.
Хор
«Желсіз түнде жарық ай».
Ойшылдық, адамгершілік және мінез тәрбиесі
Өмір, адам тағдыры, дүние мен заман ағымы туралы терең толғамдары арқылы Абайды ойшыл-философ ақын дейміз. Ол адамгершілікті ең биік құндылық санап, татулыққа, жақынды сыйлауға, кішіпейілділікке үндейді; қулық пен арамдықтан аулақ болуды өсиет етеді.
Ақын мінезді түзеуді — қоғамды түзетудің қуатты құралы деп қарастырды.
Оқылатын өлеңдер:
- «Әсемпаз болма әрнеге»
- «Басты бұлғаң»
- «Дүтбайға»
- «Жүрегім, нені сезесің?»
- «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат»
Негізгі түйін
«Қайрат пен ақыл жол табар» өлеңінде Абай әділет пен мейірім бар жерде ақыл мен қайрат жақсылыққа бастайды деген ой айтады.
Ғылым-білімге шақыру және жастыққа өсиет
Абай — ғылым-білімді уағыздаған ағартушы ақын. Ол ақылды, білімді адамды жоғары бағалап, дүниені тануда ақыл мен білімнің мүмкіндігі шексіз екенін көрсетеді.
Ақын жастарға біреудің сөзіне ермей, ақылмен өлшеп, өз пікірін қалыптастырып, сол ұстанымда табанды болуды үйретеді. Білімде де, өмірде де сын көзбен қарау, білікті адамдардан тәлім алу қажет екенін айрықша ескертеді.
Оқылатын өлеңдер:
- «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
- «Интернатта оқып жүр»
- «Адам болам десеңіз»
Қара сөздері: ғақлия мен көрегендік
Абай ғылыми ұғым тіліне көбіне қара сөздерінде келеді. Өлеңдеріндегі маңызды ойлар қара сөздерінде тереңдеп, толыға түседі. Ақын 1890–1898 жылдар аралығында 45 қара сөз жазды.
Қара сөздері дәстүрлі шешендік сөз үлгісіне жақын құрылған және тақырыптық тұрғыдан өлеңдерімен өзара астасып жатады.
Тақырыптық мысалдар
Адал еңбек, егіншілік, сауда, өнер үйрену, білім-ғылымды игеру, қоғам мінезі, адамгершілік пен имандылық мәселелері қара сөздерде кеңінен толғанады. Сондықтан Абайды қара сөздері тұрғысынан да жазушы деуге толық негіз бар.
Оқылатын үзінділер: 36-шы және 37-ші қара сөздерінен.
Би
«Адай» күйіне қойылған би.
Абай — сазгер: ән мен сөздің тұтастығы
Абай сөз өнерінің, өлеңнің, ән мен күйдің қоғамдық маңызын ерекше жоғары бағалады. Нота сауаты болмаса да, домбыра — өмірлік серігі болды. Музыка зерттеушілері Абай әндерінде сөз бен әуеннің тығыз байланысы бар екенін атап өтеді: ән әуені көбіне өз мәтінімен қатар орындалғанда толық ашылады.
Абай әндері табиғат сұлулығын, адамның көңіл күйін әсерлі әуенмен бейнелейді. Бізге дейін ауыздан ауызға көшіп жеткен белгілі әндерінің саны — он беске жуық.
«Құлақтан кіріп бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең, менше сүй…»
Әлемдік әдебиет пен музыка тоғысы
Гетенің «Горные вершины» өлеңін М. Лермонтов орыс тіліне аударып, композитор А. Рубинштейн ән жазған. Осы туынды Абайға ерекше әсер етіп, ол қазақшаға аударып, «Қараңғы түнде тау қалғып» атты ән шығарған.
Орындалатын әндер:
- «Сегіз аяқ»
- «Бойы бұлғаң»
- «Қараңғы түнде тау қалғып»
- «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да»
Жұмбаққа қызығушылығы
Абай тапқырлықты талап ететін жұмбақты қызықты ойыны ретінде жақсы көрген. Өзі де жұмбақтар шығарғаны айтылады.
Бөлім:
Абайдың жұмбақтары және олардың шешулері.
Отбасы, шәкірттері және ұрпақ сабақтастығы
Абайдың 7 ұлы, 3 қызы болған. Ол немере інісі Шәкәрім Құдайбердіұлын ақындыққа баулып, қалыптасуына зор ықпал еткен. Шәкәрім есейе келе: «Абай болмаса, менің ақын болуым екіталай еді» деген екен.
Абай үміт артқан талантты балаларының қатарында Әбдірахман, Мағауия, Тұрағұл, Мекайл аталады. Олар әкелерінің өлеңдерін жатқа айтып, халық арасына таратқан, ән айтып, домбыра тартқан.
Абайдың орыс мәдениетімен терең танысуына Санкт-Петербургте оқыған ұлы Әбдірахманның ықпалы айрықша болғаны айтылады.
Көрініс
«Абай мен Әбіш».
Соңғы жылдары және мәңгілік мұрасы
1887 жылы Абай өміріне Оразбай бастаған дала шонжарлары тарапынан қастандық жасалғаны айтылады. Оның үстіне білімді, дарынды ұлы Әбдірахманның қазасы ауыр соққы болды. Көп ұзамай сүйікті баласы әрі талантты шәкірті Мағауия да дүниеден өтті.
Ауыр күрес пен қайғылы өмірден қажыған Абай 1904 жылы ауыр сырқаттан қайтыс болды.
«Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған…»
Ақын туған жері — Шыңғыстау етегіне таяу Жидебайдағы қыстауының маңына жерленген. Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағы 1909 жылы Петербургте басылып шықты. Оны ақынның інісі Ысқақтың ұлы Кәкітай жинақтап бастырған.
Бізге Абайдан 8 мыңға жуық өлең жолы, 45 қара сөз, бірнеше поэма, көптеген аударма және ән мұрасы қалды. Оның шығармаларынан жас Абайдың жалынды сезімі, есейген шақтағы толғаулы ойы, кемел шақтағы халық ұстазы болған тұлғасы айқын көрінеді.
Естелік пен құрмет
Абай есімін мәңгі сақтау мақсатында Жидебайда ақын тұрған үйде әдеби-мемориалдық мұражай жұмыс істейді. Қыстауы қалпына келтіріліп, Семейдегі Абай қорық-мұражайының филиалына айналды. Ақын жерленген орынға гранит пен мәрмәрдан құлпытас орнатылған.
Семейде және еліміздің көптеген қалаларында Абайға арналған ескерткіштер бой көтерген. Абай мұрасы бүгін де, ертең де өз өміршеңдігін жоғалтпайтын рухани қазына ретінде бағалана береді.
Абай шығармалары көптеген тілдерге аударылып, әлем оқырманының жоғары бағасына ие. Ақын бейнесі музыка өнерінде опералар мен романстарға арқау болды. Оның есімімен аудан, ауыл, мектеп, көше, Опера және балет театры аталады, сондай-ақ ақындарға арналған Абай атындағы сыйлықтар бар.