Қазақша рефераттар

Жаз өлеңін жатқа айт

Сабақтың тақырыбы: «Бес асыл іс»

Бұл сабақ ұлы ақын Абай Құнанбайұлының мұрасын тереңірек түсінуге, адамды өсіретін құндылықтарды айқындауға және теріс әдеттерден сақтануға бағытталады.

Сабақтың мақсаты

  • Оқушылардың Абай туралы білімін толықтыру; өлең мазмұнын терең түсініп, жат қылықтардан аулақ болуға үйрету; кейіпкер образын сомдауға баулу.
  • Сөздік қорын молайту; ой-қиялын, шығармашылық және әртістік қабілетін дамыту.
  • Абай өмірін үлгі ете отырып, адамгершілікке тәрбиелеу.

Әдіс-тәсілдер

сұрақ-жауап сахналау сурет салу өлең құрастыру ой қозғау баяндау эвристикалық жұмыс

Көрнекіліктер

  • интерактивті тақта
  • слайдтар
  • кейіпкер атрибуттары

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Сыныпта жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру үшін шағын өлең жолдарымен амандасу ұйымдастырылады:

Қуан, шаттан, алақай,
Қуанатын күн бүгін.
Күліп шықты күн бүгін,
Қайырлы таң, қайырлы күн!
Саламатсыздар ма, достарым?
Саламатсыздар ма, апайлар?

II. Жаңа сабаққа кіріспе

Сабақ Абайдың әнімен басталады. Оқушылар «Бұл кімнің әні?» деген сұраққа жауап беріп, Абайдың кім екенін еске түсіреді.

Абайдың өз үнімен үндес жолдар:

Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен бірге алыстым, кінә қойма!

Абайды қазақ даласының шамшырағы деп атаймыз. Ол тек қазақтың ғана емес, шығыс халықтары мәдениетіне де ортақ ірі тұлға.

Абай үндеген құндылықтар

Халықты неге үндеді?

Білімге, ғылымға, еңбекке.

Жаман әдеттен сақтандыру

«Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын».

Нағыз азамат қандай?

Әуелі Жаратқанға сыйынып, содан кейін өз қайратыңа сүйеніп еңбек еткен адам — нағыз азамат.

Топтық жұмыстың өзегі

«Қайрат, ақыл, жүректі бірдей ұста — сонда толық боласың елден бөлек» қағидасын негізге алып, сынып үш топқа бөлінеді: «Жүрек», «Ақыл», «Қайрат».

Топтық жұмыс: білімді тереңдету

1-топ: «Жүрек» — Абай кім?

  • Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Семей өңірінде дүниеге келді.
  • Әжесі Зеренің аңыз-ертегілерін тыңдап өсіп, анасы Ұлжанның парасаты мен тәрбиесін көрді.

Тапсырма

  • «Қыс» өлеңін жатқа айту, негізгі ойы мен көңіл күйін анықтау.
  • Өлеңге лайық әуенді сипаттау.
  • Өлең мазмұны бойынша сурет салып, түсіндіру.

2-топ: «Ақыл» — Абайды халық қалай таныды?

  • Абай — суреткер ақын; табиғат, жыл мезгілдері туралы көркем өлеңдер жазған.
  • Абай — аудармашы: Крыловтан аударған мысалдарымен таныстық («Шегіртке мен құмырсқа» және т.б.).
  • Абай — қарасөз шебері: 45 қарасөзі бар.
  • Елі үшін соққан жүрегі бар ұлы азамат.

Тапсырма

  • «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін жатқа айту.
  • Сызбаны толтыру: 5 асыл іс және 5 дұшпан.
  • Нақылды жалғастыру: «Адам баласының ең жаманы — ... (талапсыз)».
  • Білім мен талап туралы мақал-мәтел айту.

3-топ: «Қайрат» — Абай мұрасымен жұмыс

  • «Ғылым таппай мақтанба», «Күз», «Жазғытұры», «Жаз» өлеңдерімен танысу.
  • «Күз» өлеңін мәнерлеп жатқа айту.

Тапсырма

  • «Жаз» өлеңін жатқа айту, тақырыбын ашу.
  • Өлең бойынша сурет салып, негізгі детальдарды түсіндіру.

Сахналық көріністер мен мәтіндік жұмыстар

Көрініс: «Шегіртке мен құмырсқа»

Мысалдың негізгі идеясы — еңбекқорлық пен жауапкершілік. Жаз бойы еңбектенген құмырсқа қыс түскенде дайын болады, ал қызық қуған шегіртке қиындыққа тап болады.

Талқылау сұрақтары

  • Бұл мысал қандай ойға жетелейді?
  • Бүгінгі өмірмен байланысы қандай?

Сахналау: 17-қарасөз

Авторлық баяндауда «Қайрат», «Ақыл», «Жүрек» үшеуі өз өнерлерін айтып, таласып, ақырында ғылымға жүгінеді. Бұл бөлім адам болмысының тұтастығын тануға жетелейді.

Негізгі түйін

Адам кемелдікке қайрат, ақыл және жүрек үйлескенде ғана жақындайды.

Әңгімелеу: Бала Абай мен Барлас ақын

Бірде Абайдың үйіне екі қонақ келіп қонады: бірі — қартаң, бірі — жас. Жас қонақты Абай таниды — ол бұрын «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын жырлап берген Байкөкше жыршы еді. Ал қартаңдау кісі — Барлас ақын.

Барлас жырды еркін төгілтіп, «Қобыланды батырды» жырлағанда, жас Абай бұрын-соңды естімеген әсерлі өнерге сүйсінеді. Кейін Барлас Абайдың зеректігін байқап, болашағына сенім білдіріп, батасын береді:

Шырағым, ер жетерсің,
Ер жетсең, сірә, не етерсің?
Алысқа шырқап кетерсің,
Шыдасаң, шыңға жетерсің.

Шығармашылық тапсырма

Абайдың «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, жоқ-барды ертегіні термек үшін…» деген ұстанымын негізге алып, «Сіздей тұлға ұмытылмайды» тақырыбында 4 жол өлең құрастыру ұсынылады.

1-топ жұмысы

Абай ата туралы өлең жазамыз,
Бар ақылын біз үйреніп аламыз.
Сіз секілді өлең жазсақ өскенде,
Ізіңізді жалғастырып жүреміз.

2-топ жұмысы

Менің атам — Абай ата,
Ол бізге бәрін үйреткен.
«Атамның баласы» болмай,
«Адамның баласы бол» деп үйретеді.

3-топ жұмысы

Абай ата ешқашан ұмытылмайды,
Себебі біз — оның ұрпағымыз.
Оқып барлық өлеңін,
Біз де өлең жазамыз.

Әлемдік үндестік: бір өлеңнің үш тілдегі ізі

Абайдың «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңі Лермонтов және Гете поэзиясымен үндес келеді. Бұл — ой мен сезімнің ұлттан жоғары тұратын рухани байланысын аңғартады.

Абай

Қараңғы түнде тау қалғып,
Ұйқыға кетер маужырап.
Қаланы жым-жырт дел-сал қып,
Түн болады шаңырап.

Шаң шығармас жолдағы,
Сілкіне алмас жапырақ.
Тыншығарсың сен дағы,
Сабыр қылсаң азырақ.

Лермонтов

Горные вершины
Спят во тьме ночной;
Тихие долины
Полны свежей мглой;
Не пылит дорога,
Не дрожат листы…
Подожди немного,
Отдохнёшь и ты.

Гете

Über allen Gipfeln
Ist Ruh,
In allen Wipfeln
Spürest du
Kaum einen Hauch;
Die Vöglein schweigen im Walde.
Warte nur, balde
Ruhest du auch.

Үй тапсырмасы: Абай туралы ұлағатты сөздер

Н. Ә. Назарбаев: Абай қазақ халқының рухани қазынасына өлшеусіз үлес қосқан ғұлама ғана емес, сонымен қатар халқымыздың ел болуына ұлан-ғайыр еңбек еткен данагер. Абай — әлемдік деңгейдегі ойшылдардың қатарындағы ғажайып тұлға.
С. Торайғыров: Асыл сөзді іздесең — Абайды оқы, ерінбе.
Адамдықты көздесең — жаттап ал көңілге.
М. Әуезов: Қазақ әдебиетіне Абай енгізген жаңалық көп. Абай — қазақтағы суреті сұлу сөздің атасы, терең сырлы, кең мағыналы кестелі өлеңнің атасы. Қазақ өлеңіне өрнек берген, түрін көбейтіп, қалыбын молайтқан. Ол әдебиетке бұрыннан орнаған теріс пікір мен теріс ұғымды жойып, жұрттың ойын тәрбиеледі.

Қосымша сұрақ: Абай туралы ақындығы тұрғысынан терең пікір айтқан сыншы, ғалым, суреткер кім? М. Әуезов.

Бекіту: қысқа сұрақтар

  1. Абайдың шын аты кім? Ибраһим.
  2. Абай қай жылы, қайда дүниеге келген? 1845 жыл, Семей өңірі.
  3. Ибраһимді кім «Абай» деп атап кеткен? Әжесі Зере.
  1. Абай неше ағайынды? Алты ағайынды.
  2. Абай қайда оқыды? Семей қаласындағы медреседе.
  3. Абай неше тіл білген? Араб, парсы, орыс.

Қорытынды

Абай «атаның баласы» болуды емес, «адамның баласы» болуды аманат етті. Ол артында өлмейтін сөз, өшпейтін өнеге қалдырды:

Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы,
Өлмейтұғын артында із қалдырған.

Сабақ соңын Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» әнімен түйіндеу ұсынылады. Оқушылардың белсенділігі бағаланып, мадақтау беріледі.

Үйге тапсырма

Абай өлеңдерін ізденіп, қосымша дерекпен толықтырып келу.