Прописка - жай ғана адамды мекен жай бойынша бекіту
Бұл өзгерістер көп мемлекеттік құжаттарға түзетулер енгізеді. Алайда азаматтар үшін ең өзектісі — тұрғылықты мекенжай бойынша тіркелу және енді уақытша болатын (тұратын) жер бойынша да есепке тұру талаптарының күшеюі.
Мейрамнан кейінгі алғашқы жұмыс күні, 4 қаңтарда, ҚР ІІМ Көші-қон полициясы департаменті брифинг өткізіп, тіркелуге қатысты жаңа нормалардың қалай жұмыс істейтінін түсіндірді. Департамент басшысының орынбасары Ғалия Сәрсенова тіркелмегендерге айыппұл салу 1 ақпаннан басталатынын айтқан. Алайда кешке қарай ІІМ бұл ақпараттың расталмағанын мәлімдеп, түсініспеушілік үшін кешірім сұрады.
«Тіркелу туралы заң» деген не?
Қоғамда «тіркелу туралы жеке заң қабылданды» деген түсінік жиі айтылады. Шын мәнінде, Қазақстанда тіркелуге арналған бөлек нормативтік акт жоқ. Негізгі құқықтық база — 2011 жылы қабылданған «Халықтың көші-қоны туралы» Заң.
Осы заңның 51-бабы 2-тармағында ішкі көшіп-қонушылар (яғни ел ішінде бір өңірден екіншісіне өз еркімен қоныс аударатын азаматтар) тіркелуге тиіс екені көрсетілген.
Шу неден шықты?
1) Тұжырымдаманың кеңеюі
2017 жылғы 7 қаңтардан бастап күшіне енетін түзетулерден кейін норма нақтылай түсті: енді азамат тұрғылықты жері бойынша ғана емес, уақытша болатын (тұратын) жері бойынша да тіркелуге міндетті.
2) Жауапкершіліктің күшеюі
Наразылықтың екінші себебі — тіркелмей тұру үшін жауапкершіліктің күшейтілуі. Бұл талаптардың орындалмауына қатысты санкциялар Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте көрсетілген.
«Уақытша болатын (тұратын) жер» деген не?
Енді бұл ұғым «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның 1-бабында нақты көрсетілген: тұрғылықты жер болып табылмайтын және адам уақытша болатын (тұратын), мекенжайы бар ғимарат, үй-жай немесе тұрғынжай.
Бұрын бір жерде уақытша 3 айдан артық тұрған жағдайда тіркелу керек деген пікір болғанымен, бұл талап заң мәтінінде дәл осылай бекітілмеген еді. Жаңа редакциялар есепке алудың аясын кеңейтіп, мерзімдер мен тәртіпті нақтылай түсті.
Жаңа жерде қаншалықты тез тіркелу қажет?
Ішкі көшіп-қонушыларды тіркеу қағидалары жаңартылып, жаңа тұрғын орнына (тұрақты немесе уақытша) келгеннен кейін 10 күннен кешіктірмей тіркелу қажет екені көрсетілді.
Маңызды нақтылау
- 3 айдан астам мерзімге уақытша келген азаматтарды ішкі істер органдары бұрынғы тіркелген жерінен есептен шығармай, 1 жылға дейін уақытша мекенжайы бойынша есепке ала алады.
- Қызметтік міндеттерін орындау тұрақты мекенжайынан тыс жерде 1 жылдан астам уақыт болуды талап етсе (растаушы құжат болған жағдайда), адам бұрынғы тіркеуден шығарылмай, қажетті мерзімге есепке алынады.
Тек тұрғынжайға ғана тіркелуге бола ма?
Жоқ. Қағидаларға сәйкес тіркеу тек пәтер/үйде ғана емес, тұрғын және әлеуметтік инфрақұрылым нысандарында да жүргізіледі: саяжай құрылыстары, жатақханалар, қонақ үйлер, демалыс үйлері, санаторийлер, емдеу мекемелері, интернат-үйлер, пансионаттар, қарттар үйлері, сондай-ақ қызметтік ғимараттар мен үй-жайлар.
Мысалы, адам басқа қалаға ұзақ мерзімге емделуге барса, тіркеуді аурухананың өзінде уақытша рәсімдеу мүмкіндігі қарастырылған.
Бұл талап кімдерге қолданылмайды?
10 күн ішінде тіркелу талабы уақытша тұрғындарға қатысты қолданылмайды, өйткені олар «уақытша тұруға келгендер» санатына жатпайды.
«Уақытша тұрғындар» кімдер?
«Тұрғын үй қатынастары туралы» ҚР Заңының 2-бабы бойынша уақытша тұрғындар — жалдаушы (тұрғынжай иесі, тұрғын үй кооперативінің мүшесі) ақы алмай, белгілі бір уақытқа тұруға рұқсат берген азаматтар. Бұл көбіне қысқа мерзімге қонаққа келген туыс, дос, таныстар.
Дегенмен көші-қон полициясы түсіндірмесіне сәйкес, егер мұндай болу мерзімі бір айдан асып кетсе, тіркеу мәселесі туындайды.
Бұл қағида іссапарға да қатысты: жұмыс бабымен басқа қалада 1 айдан ұзақ қалса — тіркелу қажет, 30 күннен аз болса — қажет емес.
Пәтер жалдап тұратындар туралы
Пәтер жалдаушылар «уақытша тұрғын» болып саналмайды. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңның 23-бабы 3-1-тармағы тұрғынжай иесін (немесе жалға берушіні) жалға беріліп отырған тұрғынжайда тұратын адамдарды заңда белгіленген тәртіппен тіркеуге міндеттейді.
Тіркеуге қалай тұрады?
- Уақытша да, тұрақты да тіркеу ХҚКО арқылы рәсімделеді.
- Әдетте рәсімдеу уақыты шамамен 10 минут деп айтылады, бірақ үй иесі де, тіркелетін адам да бірге келуі керек (немесе сенімхат қажет).
- ЭЦҚ бар болса, Электрондық үкімет арқылы да рәсімдеуге болады.
Қандай құжаттар керек?
- 1 Жеке басын куәландыратын құжат (16 жасқа дейін — туу туралы куәлік).
- 2 Тұрғын үй иесінің жеке куәлігі және тұрақты/уақытша тіркеуге жазбаша келісімі (қызметтік үй-жайларда — ұйым әкімшілігінің қолдаухаты). Тұрғын үй иесін тіркеу кезінде жазбаша келісім талап етілмейді.
- 3 Тіркелуге құқықты растайтын құжат: меншік құқығын, пайдалануға берілгенін немесе жалға алу/қосымша жалға алу шартын растайтын құжаттар, сондай-ақ мекенжай тіркеу коды (болмаған жағдайда — тұрғын үйге қоныстануға құқық беретін құжат).
- 4 Мемлекеттік баж төленгені туралы түбіртек (баждан босатылғандар — растайтын құжаттарын ұсынады).
Бұл қызмет қанша тұрады?
Көші-қон полициясы келтірген дерекке сәйкес, тіркеу үшін алынатын мемлекеттік баж — 226,9 теңге.
Тіркелу тұрғын үйді иелену құқығын бере ме?
Жоқ. Тіркелу (прописка) — адамның белгілі бір мекенжай бойынша есепке қойылуы ғана. Тіркелген адам тұрғын үйге меншік құқығын және өзге мүліктік құқықтарды автоматты түрде алмайды.
Тіркелгенін не растайды?
Ішкі көшіп-қонушының тіркелгенін растайтын құжат — мекенжай анықтамасы.
Бір пәтерге қанша адам тіркеле алады?
Бұл мәселе мәслихаттар шешімімен бекітілетін санитарлық нормаларға байланысты.
Алматы мысалы
Қазір мұндай практика мегаполистерде нақтырақ көрінеді. Алматы қаласының ерекше мәртебесі туралы заңға сәйкес, бір тұрғынға кемінде 15 м² келуі тиіс. Мысалы, 60 м² екі бөлмелі пәтерде әдетте төрт адамға дейін тіркеу мүмкін.
Өңірлер бойынша ұқсас ережелер қабылданып, үкімет деңгейінде бекітілетіні айтылған. Бір адамға тиесілі шаршы метр нормасы азаюы да, көбеюі де мүмкін.
Тіркеу қағидаларын бұзғандарға қандай жаза қарастырылған?
ӘҚБтК 492-бап: азаматтың жауапкершілігі
10 күннен 1 айға дейін жеке куәліксіз/жарамсыз құжатпен немесе тіркеусіз тұру — ескерту.
1 айдан астам тіркеусіз тұру — 7 АЕК мөлшерінде айыппұл.
Қарапайым тілмен: бір жерде 10 күннен артық, бірақ 30 күнге жетпей тұрса — ескерту жасалады. 1 айдан асса — айыппұл салынады. Әдетте бұл құқықбұзушылық тіркелу рәсіміне келген кезде анықталады.
ӘҚБтК 493-бап: меншік иесі/жалға беруші жауапкершілігі
Бұл бапта тұрғынжай иесінің немесе тұрғынжайды/үй-жайды иелігінде ұстайтын тұлғалардың нақты тұрмайтын адамдарды тіркеуге жол беруі, тіркелген бірақ тұрмайтын адамдарды есептен шығару шараларын қолданбауы, сондай-ақ жалға берушінің тіркеусіз тұруға жол беруі үшін айыппұлдар көзделген (айыппұл мөлшері субъект түріне қарай АЕК-пен есептеледі).
Жай тілмен: егер үй иесі пәтер жалдаушыны тіркеуге тұрғызбаса, жауапкершілік екі тарапқа да жүктелуі мүмкін.
Айыппұл қашаннан бастап салынады?
ІІМ тарапынан тараған бастапқы ақпаратта тіркелмеген азаматтарға айыппұл салу 1 ақпаннан басталатыны айтылған. Кейін бұл ақпарат нақтыланып, жауапкершілікке тарту 7 қаңтардан бастап, яғни «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне экстремизмге және терроризмге қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң күшіне енген күннен басталатыны көрсетілді.
Қоғам пікірі қандай?
Сын пікір
Кейбір заңгерлер бұл талаптар азаматтардың құқығын шектеп, еркін жүріп-тұруына кедергі келтіруі мүмкін деп есептейді.
Ресми ұстаным
ІІМ өкілдерінің айтуынша, тіркелу — әлемде кең тараған тәжірибе және ол жүріп-тұру еркіндігін шектемейді. Халықты есепке алу әлеуметтік-экономикалық саясатты жоспарлау үшін қажет.
Сонымен қатар, түзетулер «экстремизмге және терроризмге қарсы іс-қимыл» аясында түсіндіріліп, билік бұл шаралар ел қауіпсіздігін күшейтеді деп санайды. Ал қарсы пікірдегі азаматтар міндетті тіркелу талабын алып тастауды сұрап, Парламент депутаттарының атына петициялар жолдап жатыр.