Бекіре балығының сипаттама
Ғылыми жоба туралы
Аннотация
Бұл жобада саны мен түрлік құрамы азайып бара жатқан бекіре балығы зерттеледі: қолдан ұрықтандыру тәсілдері, өсіп-жетілу ерекшеліктері, тіршілік ету ортасы, дене пішіні, сондай-ақ оның басты құндылықтары — бағалы уылдырығы мен дәмді еті қарастырылады.
Мақсаты
Қазіргі таңда сиреп бара жатқан бекіре балығының шығу тегі, дамуы, түрлері және оны Арал теңізі өңірінде өсіру жолдарын насихаттау.
Міндеттері
- Хордалылар типіне жататын бекіре балығының түрлері мен пайдасы туралы түсінік беру.
- Қолдан өсірілген бекіренің Қазақстанның даму тарихындағы орнын таныту.
Қолданылған әдістер
Сұрақ–жауап
Нақты дерек пен тәжірибелік мәлімет алу үшін.
Сұхбат
Маман пікірін жинақтау үшін.
Пікірлесу
Мәселені көпқырлы талқылау үшін.
Талдау–жинақтау
Деректерді салыстырып, қорытынды шығару үшін.
Жоба жұмысының жоспары
I. Кіріспе
Қазақстандағы бағалы балықтар туралы мәлімет.
II. Негізгі бөлім
- Бекіре балығына сипаттама
- Бекіре балығының пайдасы
- Қосжардағы питомник қызметкері Шора атамен кездесу
- Қазақ балық шаруашылығы ҒЗИ Арал филиалы ихтиологымен сұхбат
- Аудандық және Балықшылар мұражайындағы зерттеулер нәтижелері
- Арал өңірінде бейімдеу және көбейту ісіне үлес қосқан азаматтар
III–V. Қорытынды бөлім
- Қорытынды
- Ұсыныстар
- Пайдаланылған әдебиеттер
Негізгі назар
Бекіренің қолдан өсірілуі, табиғи ортаға бейімделуі және қорын сақтау жолдары.
Кіріспе
Толыбай Абылаев жырлағандай, теңізден ауға түскен бекіренің шарасыз күйі — табиғаттағы тепе-теңдіктің нәзіктігін еске салады. Етінің дәмділігі мен уылдырығының құндылығы тұрғысынан Қазақстанда жоғары бағаланатын бекіренің сиреуі көпшілікті алаңдатуы заңды.
2005 жылы Арал өңірінде бекіре балығына таңба салынып, теңізге жіберілгені белгілі. Осы кезеңнен бастап Қосжар елді мекеніндегі балық өсіру питомнигі бекірені өсіріп-дамыту ісін қолға алды. Қазіргі таңда Арал ауданында Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Арал филиалы жұмыс істейді: бекіре уылдырығын Атырау өңірінен алдыртып, өсіріп, салмағы 25–30 граммға жеткенде теңізге жібереді.
Бұл жұмыста бекіренің ерекше құндылығы, биологиялық ерекшеліктері, түрлері, тіршілік ортасы және қолдан ұрықтандыру мен өсіру тәжірибесі, сондай-ақ осы салада еңбек етіп жүрген жанашыр азаматтардың үлесі баяндалады.
Қазақстандағы бағалы балықтар туралы мәлімет
Қаяз
Қаяз — тұқы тұқымдасына жататын балық. Қазақстанда екі түрі кездеседі: Арал қаязы және болат-май қаязы (шырман) (Barbus capito). Болат-май қаязының екі түр тармағы бар: біреуі оңтүстік Каспийде (Қазақстан аумағында кездеспейді), екіншісі — Түркістан қаязы.
Арал қаязы — ұзаққа өрістемейтін, жергілікті (тұрғын) балық. Қабыршағы ірірек, арқа қанаты кейін орналасады. Сырдария су алабында, Шардара су қоймасынан өзен сағасына дейін, Қаратаудың оңтүстік-батыс өзендерінде және Шу өзенінің жазық бөліктерінде таралған.
- Түсі сарғыш-алтынға жақын, арқасы қоңырлау.
- Ұзындығы 70 см-ге, салмағы 5,3 кг-ға дейін.
- Уылдырығын су 23°С болғанда құмды, майда тасты жерге шашады.
Тасбекіре
Тасбекіре — бекіре тұқымдасына жататын балық. Құмдауытты және майда тасты қайраңдар мен өзектерді мекендейді. Лайлы ағысты суға бейімделген: басы күрек тәрізді жалпақ, көзі кішкентай, ал ұзын мұртшалары сезім мүшесінің қызметін атқарады. Қырлы сүйек сауыттары денесін механикалық жарақаттанудан қорғайды.
Ортаазиялық тасбекірелердің Арал теңізі бассейнінде үш түрі кездеседі: үлкен Әмудария, кіші Әмудария және Сырдария тасбекіресі.
- Уылдырығын (15 мыңға дейін) су 14–16°С болғанда, наурыз–сәуір айларында шашады.
- Қорегі: су түбіндегі майда омыртқасыздар, балық уылдырығы.
- Үш түрі де қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Бекіре
Бекіре — бекіре тәрізділер отрядына жататын ірі балық. Дене тұрқы әдетте 2 метрге дейін, салмағы 10 кг-нан басталып, аса ірі даралары 1 тоннаға дейін жетуі мүмкін. Тұмсығы қысқа (доғал немесе сүйір), мұртшалары тұмсық ұшына жақын орналасады. Денесінде жотасында 5–19, бүйірінде 24–30, бауырында 6–14 қырлы сүйек қалқаншалары болады. 50–100 жылға дейін өмір сүреді.
Көбеюі
Наурыздың соңы мен сәуірдің басында ағысы қатты, тасты, қиыршық құмды жерлерде 250 мыңнан 1 млн-ға дейін уылдырық шашады. Сырттай ұрықтанады.
Дамуы және қорегі
Шабақтары 15–20 см-ге жеткенде теңізге шығады. Дернәсілдері бастапқыда тұщы суда, кейін теңізде тіршілік етеді. Жас кезінде шаянтәрізділер мен құрттармен, ересектері моллюскалармен және балықтармен қоректенеді.
Бекіре — еті (әсіресе бүйрек еті) өте дәмді, ал қара уылдырығы аса бағалы кәсіптік балық. Қазақстандағы бағалы балықтардың қатарында қаяз жиі бірінші орынға қойылса, бекіре негізгі көрсеткіштері бойынша екінші орында аталады.
Бекіре балығының пайдасы
Бекіре өзге балықтардан ең алдымен етінің дәмділігі және уылдырығының жоғары құндылығымен ерекшеленеді. Асқазан мен омыртқа жотасының аралығындағы мүшесінен алынатын желім майы тұрмыста, соның ішінде ағашты желімдеуде қолданылған.
Сонымен қатар жергілікті деректер мен пікірлерде бекіре майының денсаулыққа пайдалы тұстары айтылады. Бұл мәселе медициналық тұрғыдан нақты дереккөздермен жүйелі түрде дәлелдеуді қажет ететіндіктен, жобада ол қосымша зерттеуді талап ететін бағыт ретінде қарастырылады.
Уылдырығының дәні ұсақ, пішіні оқ бытырасына ұқсас деп сипатталады; ішкі құрылымы мен сапасы жағынан да бағаланады.
Қосжардағы питомник: Шора атамен кездесу
Мен Арал ауданы, Қосжар елді мекеніндегі балық өсіру питомнигінде болып, осы саланың тәжірибелі маманы, зейнеткер Шора атамен сұхбаттастым. Әңгіме өзегі — бекіренің ерекшеліктері және оны қолдан өсіру тәжірибесі.
2005 жылдан кейінгі қадам
Бекірені теңізге жіберу жұмыстары басталғаннан кейін Атырау маңынан (Каспий бассейні) уылдырық жеткізіліп, арнайы аппараттарда өсірілгені айтылады.
Өсіру технологиясы
Уылдырық Италияда жасалған, астынан су беріліп тұратын «Вэсь» типті аппараттарда дамытылып, шабақтар 25–30 граммға жеткенде теңізге жіберілген.
Жаңа будан түр
Белуга аналығы мен стерлядь аталығын қолдан ұрықтандыру арқылы бэстер алынғаны, оны өсіріп, кейін табиғи ортаға жіберу тәжірибесі туралы мәлімет берілді.
Сондай-ақ қаржыландыру мәселелеріне байланысты бекірені өсіру мен дамыту жұмыстарының бір кезеңде тоқтап қалғаны сөз болды.
Ғылыми қолдау: ихтиолог Қуанышбай ағаймен кездесу
Арал ауданында ұзақ жылдар бойы еңбек етіп келе жатқан Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Арал филиалының ихтиологы Қуанышбай ағаймен кездестім. Кездесуде арнайы ыдыстарда сақталған бекіре үлгілерін, уылдырықтан дамыған дернәсілдер мен өскен шабақтарды көруге мүмкіндік болды.
Маманның айтуынша, бекірені табиғи ортаға жіберер алдында судың тұздылығы мен температурасы өлшенеді. Бұл — шабақтың бейімделуі мен тіршілікке қабілеттілігін арттыратын маңызды қадам.
Тіршілік етуі мен қоректенуі
Су қоймасына жіберілгеннен кейін бекіре бастапқыда моллюскалармен, кейінірек шаянтәрізділермен және балық шабақтарымен қоректенетіні атап өтілді.
Мұражайлардағы зерттеу нәтижелері
Бекіре туралы деректі тереңдету мақсатында аудандық мұражайға барып, қаяз, тасбекіре және бекіре балықтарының арнайы ыдыста сақталған үлгілерін қарастырдым. Мұражай қызметкерлері бұл материалдардың ұзақ жылдар бойы сақталып, зерттеушілерге оқу-құралдық база ретінде қызмет ететінін айтты.
Одан кейін аудан орталығындағы бассейн жанындағы Балықшылар мұражайына барып, саланың дамуына үлес қосқан азаматтар туралы мәлімет жинадым. Атап айтқанда: Қожахмет Құрманғазыұлы, Ағытай Есенов, Нарғали Демеуов, Құдайберген Саржанов, Дәуқара Аймағанбетов.
Қорытынды
«Бекіренің басы тасқа тимей қайтпайды» деген нақыл бекіренің мінез-құлқы мен сезімталдығын, сондай-ақ оның аса бағалы балық екенін меңзейді. Бекіре желбезек арқылы тыныс алады және уылдырығын ағысы қатты, қиыршықты-тас аралас жерлерге шашау үшін теңізден өзенге өтеді. Уылдырық шашу кезеңі аяқталған соң қайтадан теңізге оралады.
Теңіздің тұзды суына бейімделген бұл балықтың дернәсілдері мен шабақтары да өсе келе өзеннен теңіз жағдайына икемделеді. Жобаны орындау барысында бекіренің тіршілік ортасы, құндылығы мен пайдасы ерекше қызығушылық тудырды. Сонымен қатар бұл бағытта еңбек еткен және етіп жүрген азаматтар туралы деректер жүйеленді.
Ұсыныстар
- Балық шаруашылығында еңбек етіп жүрген азаматтардың тәжірибесін халық арасында кеңінен насихаттау.
- Қосжар елді мекеніндегі балық өсіру питомнигіне оқу-танымдық саяхатты мектеп жоспарына енгізу.
- Бекіренің өсуі мен ерекше құнды қасиеттері туралы ғылыми-көпшілік кітаптар мен әдістемелік құралдар шығару.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. Алматы, 1999. 2-том.
- 2Қазақстанның Қызыл кітабы. Алматыкітап, 2004.
- 3Аралдың экологиялық тынысы — А. Нұрғызаринов.
- 4Қазақстандағы жануарлар әлемі. Алматыкітап, 2004.
- 5Арал атлантидасы — Толыбай Абылаев. Қазығұрт, Алматы, 2011.
- 6Құрманғазы жинағы, 1999.
- 7Арал азаматтары — Күмісов К., 2006.