Қазақша рефераттар

Гендердің өзара әрекеттесуі дегенді қалай түсінесің

Сабақтың мақсаты

Әртүрлі белгілердің айқын көрінуіне әсер ететін гендердің өзара байланысы мен әрекеттесуі туралы түсінік қалыптастыру.

Міндеттері

Білімділік

Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын, сондай-ақ гендердің өзара әрекеттесуінің нәтижелерін түсіндіру; есептер шығаруға үйрету.

Тәрбиелік

Уақытты тиімді пайдалану, дәлдік пен ұқыптылық, отансүйгіштік және адамгершілік қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру. Кәсіби бағдар беру.

Дамытушылық

Қызығушылықты, ынта-ықыласты, қиялды және қабылдауды дамыту; қоршаған құбылыстарды байқау, салыстыру, талдау дағдыларын қалыптастыру.

Сабақтың сипаттамасы

Сабақ типі
Жаңа білімді игеру
Әдістері
СТО элементтері, ойын технологиясының элементтері
Пәнаралық байланыс
Математика, тарих, география, медицина
Көрнекілігі
Слайдтар, жетондар, бағалау парағы

Сабақ құрылымы

  1. 1) Ұйымдастыру 1 мин
  2. 2) Үй тапсырмасын тексеру 12 мин
  3. 3) Жаңа сабақ 7 мин
  4. 4) Сергіту сәті 2 мин
  5. 5) Бекіту 17 мин
  6. 6) Қорытындылау 5 мин
  7. 7) Үйге тапсырма 1 мин

Сабақ барысы

1) Ұйымдастыру сәті

Психологиялық дайындық. Оқушылар хормен айтады:

Әрбір адам — туысым, досым, жұрағат.
Әрбір сабақ — үйрену, ұғу, ұлағат.
Әрбір ісім — тірлік, тірек, адамдық,
Әрбір сөзім — шындық, бірлік, адалдық!

2) Үй тапсырмасын тексеру

Топпен жұмыс

  • Семантикалық карта
  • «Символдарды тани біл»
  • «Биологиялық шынжыр»

Жеке жұмыс (үлгерімі төмен оқушыларға)

Кеспе қағаздармен жұмыс.

Кеспе қағаздағы тапсырмалар

  1. №1. Қызыл түсті раушан гүлін ақ түсті раушан гүлімен шағылыстырды. Қызыл түс ақ түске қарағанда доминантты. Осы гүлдердің F1 және F2 ұрпағын анықтаңдар.

  2. №2. Ешкі жүнінің қара түсі қоңыр түске қарағанда доминантты. Қара аналық бірнеше рет қоңыр түсті аталықпен будандастырылды. Нәтижесінде 12 қара жүнді және 10 қоңыр жүнді лақ алынды. Ата-анасының генотиптерін анықтаңдар.

«Символдарды тани біл»

Генетикалық символдардың мәнін анықтау.

«Биологиялық шынжыр»

Жылдар бойынша биологиялық жаңалықтарды талдау. Шарт: «шынжырды ағытқанда» тақырып бойынша маңызды сандық мәліметтер алынады. Ағыту шынжырдың басынан басталады.

«Биологиялық шынжыр» ойынының жауабы

  • 1883 ж. — бельгиялық эмбриолог Э. Бенеден редукциялық бөліну аталық және аналық хромосомалардың ажырауына байланысты деп жорамалдады.
  • 1902–1903 жж. — В. Сэттон редукциялық бөліну, ұрықтану кезіндегі хромосомалардың орналасуы және белгілердің тәуелсіз ажырауы арасында байланыс бар екенін анықтады.
  • 1905 ж. — Э. Вильсон жынысты анықтаудың хромосомалық негізін сипаттады.
  • 1910–1915 жж. — Т. Морган тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясын жасады.

Маңызды сандық деректер

Дрозофила

8 — диплоидты хромосома жиынтығы

Температура

+25°C — қолайлы жағдай

Ұрпақ беру

14–15 күн сайын ~100 ұрпақ

Фенотиптік үлестер

41,5% — жетілген қанатты сұр шыбындар

Фенотиптік үлестер

41,5% — шала қанатты қара шыбындар

Ұқсастық

83% — ата-анасына ұқсас даралар

Фенотиптік үлестер

8,5% — шала қанатты сұр шыбындар

Фенотиптік үлестер

8,5% — жетілген қанатты қара шыбындар

Айырмашылық

17% — ата-анасына мүлде ұқсамайтын даралар

Адам

23 — гаплоидты жиынтық

Адам

46 — диплоидты жиынтық

Ген саны

~50 000 — 46 хромосомадағы гендер (оқулық дерегі)

3) Жаңа сабақ

Тақырып электрондық слайдтардың көмегімен түсіндіріледі. Гендердің өзара әрекеттесуінің негізгі түрлері қарастырылады.

Комплементарлық

Бір немесе бірнеше аллельді емес гендердің бірлескен әсерінен жаңа белгінің пайда болуы.

Полимерия

Эпистазға қарама-қарсы құбылыс: бір белгі бірнеше геннің қосынды әсерімен айқындалады (бір белгінің көрінуіне бірнеше ген әсер етеді).

Көп аллелділік

Бір геннің популяцияда бірнеше аллельдік нұсқалары болады және олар индекс арқылы белгіленуі мүмкін. Мысалы: қан топтарын анықтайтын гендер.

Ескертпе

Бұл бөлімде оқушыларға түсінікті болу үшін анықтамалар қысқа әрі нақ беріледі; мысалдар есептер арқылы бекітіледі.

4) Сергіту сәті

Қысқа сергіту жаттығулары орындалады.

5) Бекіту

Сұрақтар

  1. Гендердің өзара әрекеттесуі дегенді қалай түсінесің?
  2. Комплементарлық әдіс деген не?
  3. Эпистазға сипаттама бер.
  4. Полимерия деген не?
  5. Көп аллелділікке мысал келтір.

Есептер шығару

Қан топтарының тұқым қуалауы (А. Сартаев, «Жалпы биология: есептері мен тапсырмалары», 10-сынып, ЖМБ, 44-бет).

  1. 1. Қан тобы I қыз қан тобы III жігітке тұрмысқа шықты. Олардың балаларының қан тобы қандай болуы мүмкін?

  2. 2. Әкесінің қан тобы IV, шешесі II қан тобы бойынша гомозиготалы отбасындағы балалардың генотипін анықтаңдар.

  3. 3. II қан тобы бойынша әйел де, еркек те гетерозигота болса, олардың балаларының қан тобы IV, III, II және I болуының ықтималдығы қандай?

  4. 4. Әкесінің қаны II топқа, шешесінікі III топқа жатады. Балаларының қан топтары қандай болуы мүмкін?

  5. 5. Сот процесінде алимент төлемеу ісі қаралып жатыр. Анасының қаны I топ, ал баласының қаны II топ. Баланың әкесі ретінде қаны III топқа жататын ер адам болуы мүмкін бе? Әкесінің қаны қай топқа жатуы мүмкін екенін анықтаңдар.

Жауаптары

  • 1) I және III қан топтары болуы мүмкін.
  • 2) II, III және IV қан топтары болуы мүмкін.
  • 3) II, III және IV қан топтары болуы мүмкін; I топ болуы мүмкін емес.
  • 4) II және III қан топтары болуы мүмкін.
  • 5) III қан тобы сәйкес келмейді, демек ол әке болуы мүмкін емес. Әкесінің қаны II немесе IV топ болуы мүмкін.

6) Қорытынды

Төмендегі суретке қарап, өз ойларыңды айтыңдар.

7) Үйге тапсырма

Тақырып бойынша негізгі ұғымдарды қайталау және қан топтарының тұқым қуалауы бойынша қосымша есептер орындау.