Туыстық шағылыстыру
Жануарлар селекциясы
Бұл материал жануарлар селекциясының негізгі ұғымдарын жүйелі түрде түсіндіруге, сұрыптау мен будандастырудың мәнін ашуға және олардың мал шаруашылығындағы практикалық маңызын көрсетуге арналған.
Білімдік мақсат
Жануарлар селекциясының негізінде өсімдіктердегідей тұқым қуалайтын өзгергіштік пен сұрыптау жататынын түсіндіру. Жаппай және жеке сұрыптаудың жануарларға да тән екеніне назар аударту. Сұрыптау нәтижесінде алынған қолтұқымдардың мал шаруашылығындағы маңызын ашу.
Дамытушылық мақсат
Будандастырудың үш әдісін (туыстық, туыстық емес, алыстан) талдау. Жаңа қолтұқымдардың пайдасын және оларды алуда қолданылатын әдістерді түсіндіру арқылы пәнге қызығушылықты арттыру.
Тәрбиелік мақсат
Селекцияның табиғатқа және адамға тигізетін пайдасын негіздеу, экологиялық мәдениетті дамыту. Бірін-бірі тыңдау, жоспарлау және бірлескен жұмыс дағдыларын қалыптастыру.
Сабақтың форматы
Сабақ түрі: жаңа білімді қалыптастыру.
Көрнекіліктер: оқулық, деңгейлік тапсырмалар, тірек-сызба, слайдтар.
Әдістер: деңгейлеп оқыту, сын тұрғысынан ойлау, тірек-сызба, интерактивті тақтамен жұмыс.
Негізгі бағыт: сұрыптау және будандастыру арқылы өнімді белгілерді күшейту.
Сабақтың кезеңдері
- Ұйымдастыру кезеңі
- Үй тапсырмасын тексеру
- Жаңа сабақ (тірек-сызба арқылы)
- Пысықтау
- Бағалау
- Үйге тапсырма беру
Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар
- Селекция деген не? Селекция теориясының негізін салған ғалым кім?
- Жаппай сұрыптау мен жеке сұрыптаудың айырмашылығы неде?
- Жасанды сұрыптаудың қандай түрлері бар?
- Мақсатқа сай (әдістемелік) сұрыптаудың жолдары қандай?
- Будандастырудың түрлерін атаңыз.
- Полиплоидия деген не? Түрлерін атаңыз.
- Гетерозис дегеніміз не?
- Өсімдіктер селекциясын дамытуға үлес қосқан қазақстандық ғалымдар кімдер?
Қазақстандық ғалымдар (өсімдіктер селекциясы):
І. Әбуғалиев, Н. Л. Удольская, Г. З. Бияшев, Р. А. Оразалиев, А. Ғаббасов, Я. К. Бычек.
Негізгі ұғымдар: жануарлар селекциясының тірек-сызбасы
1) Сұрыптау
Қажетті шаруашылықтық белгілері бар дараларды таңдап алып, сол белгілердің ұрпақтан ұрпаққа берілуін бақылау арқылы қолтұқымды жақсарту тәсілі.
Жаппай сұрыптау
Бірнеше маңызды белгі бойынша көп дараны іріктеу және олардың белгілерінің тұқым қуалауын бақылау.
Жеке сұрыптау
Нақты бір тиімді белгіге басымдық беріп, жеке дараларды бірнеше рет қайта сұрыптау арқылы таза линия/топтар алу.
2) Будандастыру (шағылыстыру)
Әртүрлі генетикалық топтарды шағылыстырып, пайдалы белгілерді біріктіру және ұрпақ сапасын арттыру әдістері.
Туыстық шағылыстыру
Бір ата-анадан тараған төлдерді өзара немесе ата-анасымен шағылыстыру. Нәтижесінде гомозиготалық артып, таза линиялар түзіледі; олар жаңа қолтұқым шығаруда қолданылады.
Туыстық емес шағылыстыру
Бір қолтұқым ішіндегі туыстығы алыс дараларды немесе әртүрлі қолтұқым дараларын шағылыстыру. Мақсат — ата-анадағы қажетті белгілердің ұрпаққа берілуін қадағалау.
Алыстан шағылыстыру
Түраралық будандастыру. Көп жағдайда будандар ұрпақ бермейді. Мысал: бие мен есекті шағылыстыру арқылы алынатын будан — қашыр.
3) Экстерьер
Экстерьер — жануардың дене бітімі мен сыртқы морфологиялық ерекшеліктері. Ол шаруашылықта маңызды көптеген бағалы белгілердің болуымен сипатталады және сұрыптауда ескерілетін негізгі көрсеткіштердің бірі.
Гетерозис
Будандарда төзімділік, жұмысқа қабілеттілік және тіршілік ұзақтығының жоғары болуы сияқты артықшылықтардың байқалуы.
Пысықтауға арналған деңгейлік тапсырмалар
I деңгей
- Селекция деген не?
- Жануарлар селекциясында қандай әдістер қолданылады?
II деңгей
- Шағылыстырудың түрлері қандай?
- Гетерозис деген не?
III деңгей
- Жануарлар селекциясына қазақстандық ғалымдардың қосқан үлесі қандай?
- Селекция нәтижесінде шығарылған қолтұқымдардың шаруашылықтағы маңызы қандай?
Тест тапсырмалары
1) Жануарларға тән көбею түрі:
- А) жыныссыз
- Ә) жынысты
- Б) вегетативті
2) Өсімдіктер селекциясына қарағанда жануарлар селекциясында сирек қолданылатын әдіс:
- А) жасанды сұрыптау
- Ә) гетерозис
- Б) жеке сұрыптау
- В) жаппай сұрыптау
3) Өсімдіктер және жануарлар селекциясында қолданылатын әдіс:
- А) ата-ана белгілерінің сапасы
- Ә) будандастыру
- Б) полиплоидия
- В) өздігінен тозаңдану
4) Жануарлар селекциясында әдетте қолданылмайтын әдіс:
- А) будандастыру
- Ә) жеке сұрыптау
- Б) жаппай сұрыптау
- В) полиплоидия
5) Арқар-меринос қойының қолтұқымын шығарған ғалымдар:
- А) Н. С. Бутарин, А. Е. Есенжолов, А. И. Жандеркин
- Ә) Б. М. Мусин, Н. З. Ғалиакбаров, А. Е. Есенжолов
- Б) Ю. Н. Барминцев, С. С. Рзабаев, Н. С. Бутарин
Тест жауаптары
1 — Ә, 2 — Ә, 3 — Ә, 4 — В, 5 — А
Бағалау және үй тапсырмасы
Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағалау жүргізіледі. Үй тапсырмасы мұғалімнің оқу жоспарына сәйкес беріледі (тақырыпты қайталау, сұрақтарға жауап дайындау, қосымша дереккөздермен жұмыс).