Адамзат қажеттісін іздегенде, Қаңқ етіп ала ғой деп аузын ашар
Төмендегі жұмбақтар күнделікті үй тұрмысындағы заттарды бейнелі тілмен суреттейді. Әр жолда халықтың бақылауы, ұқсатуы және тұрмыстық тәжірибесі жатыр: бір зат кейде «батыр», кейде «ит», кейде «теңіздегі темір қайық» болып сөйлейді.
Жұмбақтар: үй заттары
Оқуға ыңғайлы болу үшін әр жұмбақ «Жұмбақ» және «Жауабы» болып берілді.
Сыпырғыш туралы
Үйде жездем жатыр, жез белбауын орап жатыр.
Қараңғы үйде белін буған бек жатыр.
Жалпақ бетті батыр, белін буып жатыр.
Бес жерінен буынған, еңбек десе жұмылған.
Жүк туралы
Күндіз бай, түнде кедей.
Сандық, әбдіре, кебеже туралы
Кіруге адам батпайды, затыңды аман сақтайды.
Бір нәрсе төртпақтасып ұйықтап жатыр, қарнына көрінгеннің бәрін жұтар. Адамзат қажеттісін іздегенде, «қаңқ етіп ала ғой» деп аузын ашар.
Төрт бұрышты, бір ауызды.
Бір итім қабаған, аузына темір жамаған.
Дастархан және поднос
Дәмді-дәмді тағамдарды жинайды, қонақтарды көңілдене сыйлайды.
Мен көрдім бір теңізден темір қайық, әр пенде сол қайықты көруі лайық. Үстіне түндігі жоқ үйді тігіп, кетеді риза болып барша халық.
Кереует туралы
Бір нәрсе төрт аяқты, екі басты, көтеріп адамзатты көңіл ашты. Бір адым жерге өзі бара алмайды, аяғы болса да қозғалмасты.
Көп жерде кездеспейді осы шұбар, шұбарға мінген жанның бәрі құмар. Жүк артып мінсе де қанша оны, сонда да арықтамас ол жануар.
Көрпе және құс төсек
Болғанда беті гүлді, асты сырлы, жинаған арасына жүн-жүбірді. Төрт бұрыш, тоқсан жолды торқасымақ, халінше адамзатқа пайда қылды.
Бір нәрсе өзі жансыз керіледі, қампиып қарны торсық көрінеді. Қасы бар және ол да таңғажайып: сабаса екі жақтап семіреді.
Шкаф және шкаф ішіндегі заттар
Болғанда бір ауызға екі қақпақ, еркінде адамзаттың ашып-жаппақ. Қаншалық өрнек-өрнек азық-ауықат, ішінде сол нәрсенің қойған сақтап.
Дүниеде бір қапас бар құйған қыштай, ішінде түрлі аң жатыр іші пыспай. Қапастан сол аңдарды шығарған соң, отырар құрмет етіп ұстай-ұстай.
Шымылдық туралы
Жайсам — жамшыдай, жисам — қамшыдай.
Түнде түйедей, күндіз түймедей.
Жайса — көлдей, жиса — жеңдей.
Жатса — қояндай, тұрса — түйедей.
Тұтқыш және жастық
Керегенің басында мақпал қоржын.
Кішкентай ғана мінтас, алып ұрсам сынбас.
Аяғы жоқ, қолы жоқ, көйлегі көк, қарны тоқ.
Айна туралы
Табан-табaн, табан-ай, табаны жалпақ қоян-ай, көлеңкесі күмістен, күліп тұрған қоян-ай.
Қарап тұрсаң өзіне, сурет түсер көзіңе. Ол суретің ұқсайды дәл қазіргі кезіңе.
Үстел туралы
Басы жоқ, төрт аяқты, жансыз бір зат. Құлағы жоқ, көзі жоқ, бейне бір ат. Жүк артсаң әсте белі майыспайды, Құйрық-жалсыз — бұл өзі не қылған зат?
Дөңгелек айналасы, үсті тегіс, табылар төрінен түрлі жеміс. Төртеуі ағайынды тату екен, олардан аулақ жүрер ұрыс-керіс.
Төрт келінге бір орамал.
Орындық туралы
Бір нәрсе ет жемейді, су ішпейді, үстінен оның, сірә, жан түспейді. Шаршамас, белі талмас — сондай мықты, тұруға жалықпайды, беріспейді. Міни жоқ, бойы сұлу болғанменен, таңырқап оны адам көріспейді. Мінезі сол нәрсенің сондай жуас, бір-бірін бөтен малдай тебіспейді. Жұмысын салтаң мініп бітірмесе, жегуге арба-шана көніспейді.
Адам жоқ — салмақ салмаған, орны жоқ — кезіп бармаған. Тізе бүкпей әлі тұр, сонда да таяғы талмаған.
Шылапшын және сабын
Бар екен бір асыл зат белін буған, қаншама жиренбейді лас судан. Жаны жоқ кеудесінде болса да, қалмайды көп жиылған ұлы дудан.
Өзі кірді ашады, суға салсам қашады.
Бұдан кір қорқады, судан бұл қорқады.
Бесік туралы
Дүниеде күйме көрдім төрт аяқты, дөңгелек екі басы ай сияқты. Төрт есік, мәткесі бар, уығы жоқ, үзік жоқ, туырлық жоқ, түндігі жоқ. Құс төсек, мамық жастық — біреу жатыр, көңілі уайымсыз жай сияқты.
Бір жігіт үш белбеу байланады.
Қысқа түйін
Бұл жұмбақтар үй ішіндегі қарапайым бұйымдарды көркем теңеу арқылы «тірілтіп», оқырманды байқағыштыққа үйретеді. Бір жағынан — тіл ұстарту, екінші жағынан — тұрмыс мәдениетінің айнасы.