Су табиғи қор ретінде пайдалану және қолдану
Су – тіршіліктің негізі және экологиялық ресурс
Су – ең маңызды экологиялық ресурс және тірі организмдердің негізгі құрамдас бөлігі. Ол сутектің оттекпен түзетін тұрақты қосылысы әрі Жер бетінде ең көп таралған заттардың бірі.
Су бүкіл гидросфераны құрайды, байланысқан күйінде әртүрлі минералдар мен тау жыныстарының құрамына кіреді, топырақта және атмосферада кездеседі. Планетадағы судың жалпы мөлшері өте үлкен: бұл қор Жер бетінің әр гектарына шаққанда шамамен 50 млн тонна суға тең деп бағаланады.
Негізгі ой
Су – табиғаттағы ең кең таралған қосылыс қана емес, сонымен бірге қоғамның денсаулығы, экономикасы және экожүйелердің тұрақтылығы үшін стратегиялық маңызы бар ресурс.
Организмдер үшін судың негізгі көздері
Атмосфераның жерге жақын қабатында және топырақта мекендейтін организмдер үшін судың басты көзі – жауын-шашын. Жер беті организмдерін сумен қамтамасыз етуде грунт суы мен су қоймаларындағы су да маңызды рөл атқарады.
Судың сапасы: шешуші сипаттама
Судың ең маңызды сипаттамаларының бірі – оның сапасы. Ластану салдарынан су сапасы қысқа уақыт ішінде-ақ күрт нашарлауы мүмкін. Сондықтан суды пайдалану тек көлемге емес, оның мақсатқа сай қауіпсіздігі мен құрамдық көрсеткіштеріне де тікелей тәуелді.
Суды қолдану: су тұтынушылар мен су пайдаланушылар
Суды әртүрлі шаруашылық мұқтаждықтарға қолданады. Қолдану мәнісіне қарай су тұтынушылар және су пайдаланушылар ажыратылады.
Су тұтынушылар
Су ресурстарын су көзінен тыс жерде пайдаланатын салалар.
- Тұрмыстық-шаруашылық қажеттер
- Өндірістік қажеттіліктер
- Су шаруашылығы жүйелері және су тоғандары
Су пайдаланушылар
Су ресурстарын су көздерінен тікелей алып, тасымалдамай пайдаланатын салалар.
- Гидроэнергетика
- Су транспорты
- Балық шаруашылығы
Сапа талаптары неге әртүрлі?
Су тұтынушылар мен су пайдаланушылардың су сапасына қоятын талаптары оның атқаратын қызметіне байланысты. Ең қатаң талаптар су ауызсу ретінде пайдаланылғанда және балық өсіру мақсатында қолданылғанда қойылады.
Су тұтынудың қазіргі ауқымы
Қайтымсыз пайдаланылатын су
~150 км³/жыл
Бұл ағымдағы тұщы су көлемінің шамамен 1%-ын құрайды.
Тұщы су сұранысының өсімі
~3,1%/жыл
Орташа жыл сайынғы өсім су ресурстарына қысымды күшейтеді.
Жылдық тұтыну
~3000 км³/жыл
Адамзаттың тұщы суға деген жалпы тұтынуы.
Ауыл шаруашылығы: ең ірі тұтынушы
Тұщы суды ең көп пайдаланатын сала – ауыл шаруашылығы. Мысалы, 1 тонна бидай өндіру үшін шамамен 1500 тонна су жұмсалады.
Өнеркәсіп: технологиялық қажеттілік
Өнеркәсіпте су ерітінділерді дайындауға, сұйықтықтар мен газдарды суытуға және қыздыруға, шикізатты тасымалдауға, жылу-энергетикалық мақсаттарға, қалдықтарды жоюға, құрал-жабдықтар мен ыдыстарды жууға және тазалауға пайдаланылады.
Металлургия
15–20 м³
1 т болат немесе шойын өндіруге.
Химия өндірісі
1–2 млн м³/тәулік
Орташа қуаттағы химиялық комбинат.
Қалалық тұтыну
~1 млн м³/тәулік
1,5 млн халқы бар қала үшін.
Сумен қамтамасыз ету жүйесі
Сумен қамтамасыз ету жүйесі – көзден суды алуға, оны реттеуге және қысыммен жеткізуге арналған ғимараттар кешені. Мұндай жүйеге су алу ғимараттары, сорғы станциялары, судың тұтыну қасиеттерін қамтамасыз ететін қондырғылар, қосалқы және реттеуші ыдыстар, сондай-ақ жабу, реттеу, су алу және тежегіш арматуралармен жабдықталған су құбырлары мен құбыр тораптары кіреді.
Жер үсті су көздері
Су алу жағалық және арналық түрлі су тартқыш құрылғылар арқылы жүргізіледі.
- Өзендер
- Көлдер
- Бөгендер
- Теңіздер
Жер асты су көздері
Су алу ұңғымалар, шахталық құдықтар және арнайы су тартқыш құрылғылар арқылы жүзеге асырылады.
- Артезиан сулары
- Грунт сулары
- Арна асты сулары
- Бұлақ көздері
Өнеркәсіптегі сумен қамтамасыз ету жүйелерінің түрлері
Өнеркәсіптік кәсіпорындарда суды пайдалану сұлбасына байланысты сумен қамтамасыз ету жүйелері тура ағынды және айналмалы болып жіктеледі.
Тура ағынды жүйе
Су технологиялық циклде пайдаланылғаннан кейін су қоймасына жіберіледі.
Айналмалы (қайта пайдалану) жүйесі
Технологиялық процесте пайдаланылған су су қоймасына жіберілмейді: ол өңдеуден өткен соң қайтадан өндірістік циклге қайтарылады.
Нәтиже
Су ресурстарын тиімді басқару – тұтыну көлемін бақылаумен қатар, су сапасын сақтау және қайта пайдалану үлесін арттыру арқылы жүзеге асады.