Көшпелілер өркениеті
Көшпелілер өркениеті және оны зерттеу тарихы
Көшпелілер туралы түсінік алдымен отырықшы халықтар арасында қалыптасты. Табиғатпен етене өмір салты бір жағынан таңданыс тудырса, екінші жағынан күмән мен біржақты бағалауларға да себеп болды.
Ежелгі және орта ғасырлық көзқарастар
Б.з.д. V ғасырда өмір сүрген тарихшы Геродот көшпелі скиф тайпаларының тұрмысын мадақтай отырып сипаттады. Көшпелілердің табиғат аясындағы өмірін басқа да антикалық тарихшылар мен философтар, сондай-ақ орта ғасыр ойшылдары жазды. Олардың пайымдауынша, көшпелілер «табиғаттың төл баласындай» көрініп, отырықшы-қалалық өркениетке тән айла-шарғы мен жағымсыз қасиеттерден ада өмір сүретіндей әсер қалдырды.
Көшпелілер туралы қарама-қарсы түсініктер
Жағымсыз стереотиптер
Жағымсыз түсініктер ерте заманда-ақ қалыптасты. Көне Қытайда «көшпелілер жабайы, мәдениеттің қас жауы» деген ұғым орнықты. Еуропада да көшпелі ғұндарды «тағы-жабайылардың тұқымы, өркениеттің жауы» деп бағалау кең тарады.
Философиялық пайымдаулар
- Монтескье көшпелілер қоғамын «әділетті, тең қоғам» ретінде сипаттады.
- Фергюсон мен Адам Смит көшпелілерде мүліктік және әлеуметтік теңсіздік ерте пайда болғанын атап өтті.
- Кант мемлекеттің пайда болуын көшпелілер мен отырықшы-егіншілер қақтығысы және қорғаныс қажеттілігімен байланыстырды.
- Гегель көшпелілерде әлеуметтік қарама-қайшылық болғанымен, толыққанды мемлекет болмаған деп есептеді.
ХХ ғасырдағы Еуропа ғылымындағы бағалар
ХХ ғасырдағы Еуропа ғалымдарының көшпелілікке көзқарасы әркелкі болғанымен, көп жағдайда қоғамның жағымсыз қырларын баса көрсету басым болды. Рацель, Гумплювич, Торнвальд, Тойнби сияқты зерттеушілер көшпелілер өз бетінше өркениет жасауға қабілетсіз, ал мемлекет пен өркениеттік жетістіктерді отырықшы елдерді жаулап алу арқылы ғана меңгерді деген тұжырымдарға келді.
Кейінгі зерттеулердің бір бөлігінде де осы бағыт жалғасын тауып, көшпелі қоғам «тоқырауға бейім», «отырықшы мәдениет ықпалынсыз дами алмайды» деген пікірлер жиі қайталанды.
Кеңес дәуіріндегі зерттеулер және негізгі пікірталастар
Көшпелілік кеңес ғылымында ХХ ғасырдың 1920–1940 жылдарынан бастап жүйелі түрде зерттеле бастады. Бұл кезең еңбектерінде маркстік-лениндік әдіснама басым болып, зерттеушілер көбіне көшпелілердің қоғамдық құрылысына назар аударды.
Қоғамдық құрылыс туралы
- А. П. Чулюіников: көшпелілерде таптық қоғам болмады, негізінен рулық қауым үстем болды.
- П. Кушнер: «рулық мемлекет» және феодализмнің бастапқы нышандары ғана қалыптасты.
- С. П. Толстов: көшпелілер де отырықшылар сияқты құлиеленушілік пен феодалдық кезеңдерді бастан өткерді; алайда құлиеленушілік үлгісі әскери-құлиеленушілік демократия немесе патриархаттық монархия түрінде көрінді.
Меншік туралы даулы мәселе
«Көшпелілердегі меншіктің негізі — жер ме, әлде мал ма?» деген сұрақ төңірегінде қызу пікірталас жүрді.
- Бір бағыт: рулық қалдықтары бар феодалдық қоғам; феодалдық меншіктің негізі — жерге жеке меншік.
- Екінші бағыт: патриархалдық-феодалдық қоғам; негізгі меншік — малға жеке меншік, ал жер — рулық қауымның ортақ иелігі.
Көшпелі шаруашылықтың қалыптасуы: археологиялық дерек
Археолог К. Ақышев Қазақстан аумағында көшпелі мал шаруашылығының қалыптаса бастауы қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басына, яғни б.з.д. IX–VIII ғасырларға сәйкес келеді деп көрсетеді.
Орталық және Батыс Қазақстан
Меридиан бағытымен маусымдық көшу үлгісі қалыптасты.
Шығыс Қазақстан және Жетісу
Қыста қар аз түсетін жазықтар мен таулы аңғарларда қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу дәстүрі орнықты.
Қорытынды түйін
Көшпелілік туралы пайымдар тарихи дәуірлерге қарай өзгеріп отырды: бір кезеңде ол табиғатпен үйлесім тапқан өмір салты ретінде идеалдандырылса, басқа кезеңдерде «өркениетке қарсы» құбылыс ретінде біржақты сыналды. Заманауи талдау үшін көшпелі қоғамды өз ішкі логикасы, шаруашылық-мәдени бейімделуі және әлеуметтік құрылымы тұрғысынан кешенді қарастыру маңызды.