Қазақша рефераттар

Липидтер - энергия көзі

Қарашоқат орта мектебі

Биология пәні мұғалімі: Мұханова Гаухар Сабитқызы

Пәні: Биология · Сыныбы: 10

Сабақтың тақырыбы: Липидтер

Бұл сабақта липидтердің құрылысы, қасиеттері және жасушада атқаратын негізгі қызметтері жүйелі түрде қарастырылады.

Сабақтың мақсаты

  • Оқушыларды липидтердің құрылысы және жасушадағы қызметтерімен таныстыру.
  • Дүниетанымды кеңейте отырып, оқу материалын толық меңгеру қабілетін дамыту.
  • Ұйымшылдыққа және тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақ сипаттамасы

Пәнаралық байланыс
Химия
Сабақтың типі
Жаңа сабақ
Сабақтың түрі
Шығармашылық
Әдіс-тәсілдер
Жоба құру және қорғау, кесте толтыру
Көрнекілік
Тірек-сызба

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

  • Амандасу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сабақтың мақсатымен таныстыру.

II. Жаңа сабақты түсіндіру

Липидтер (грекше lipos — «май») — барлық тірі жасушалардың құрамына кіретін, тіршілік процестерінде маңызды рөл атқаратын май тәрізді заттар. Липидтерге майлар және май тәрізді заттар (липоидтер) жатады.

Құрамы және негізгі қасиеті

  • Липид молекулаларының құрамына көбіне C, H, O атомдары кіреді.
  • Барлық липидтерге ортақ белгі — полюссіздігі (гидрофобтығы).
  • Сол себепті липидтер бензин, эфир, хлороформ сияқты полюссіз еріткіштерде жақсы ериді, ал суда нашар ериді.

Жасуша үшін маңызы

Липидтердің гидрофобты қасиеті жасуша тіршілігінде ерекше маңызды. Жасуша мембранасының ортаңғы екі қабаты фосфолипидтерден тұрады. Бұл құрылым:

  • жасушаға қажетсіз заттардың енуін шектейді;
  • жасушадағы маңызды заттардың сыртқа шығуын реттейді;
  • ішкі химиялық ортаның тұрақтылығын сақтауға көмектеседі.

Майлар: құрылысы және түрлері

Липидтердің ішінде ең кең таралғаны әрі негізгісі — майлар. Май молекуласы үш атомды спирт — глицериннен және жоғары молекулалы май қышқылдарынан тұрады.

Май қышқылдарының топтары

  • Қаныққан май қышқылдары — қос байланыс түзбейді. Мысалдар: пальмитин, стеарин қышқылдары.
  • Қанықпаған май қышқылдары — қос байланыс түзеді. Мысалдар: олеин, линол қышқылдары.

Жануар және өсімдік майлары

  • Жануар майларында қаныққан қышқылдар көбірек, сондықтан олар бөлме температурасында көбіне қатты болады.
  • Өсімдік майларында қанықпаған қышқылдар басым, сондықтан олар жеңіл ериді және бөлме температурасында сұйық күйде кездеседі.

Күнделікті өмірмен байланыс

Липидтердің гидрофобты қасиетін тұрмыста да байқауға болады: май қышқылдары су бетінде қалқып тұрып, сумен араласпайды. Бұл майлардың суда нашар еруімен түсіндіріледі.

Жасушада таралуы

Көптеген жасушаларда майдың мөлшері құрғақ зат массасының 5–10%-ын құрайды. Дегенмен құрамының шамамен 90%-ы майдан тұратын жасушалар да кездеседі.

  • тері астындағы май қабаты;
  • май бездері;
  • шарбы (қарынның сыртындағы жұқа май қабаты);
  • түйенің өркеші;
  • дельфин сүтінің едәуір бөлігі (шамамен 40%) майдан тұрады.

Май тәрізді заттар

Май тәрізді заттарға холестерин, майда еритін A және D витаминдері, сондай-ақ кейбір гормондар жатады. Липидтер жүйке ұлпасында және мида да көп мөлшерде болады; әсіресе жүйкенің миелинді қабықшасындағы фосфолипидтердің маңызы айқын.

Липидтердің негізгі қызметтері

Құрылыс қызметі

Липидтердің суда ерімеуі олардың мембраналық құрылым түзуіне мүмкіндік береді. Ұлпалардың, жасушалардың және органоидтердің мембраналары негізінен фосфолипид молекулаларынан құралады. Сонымен қатар липидтер көптеген биологиялық қосылыстардың түзілуіне қатысады.

Энергетикалық қызметі

Май — организм үшін маңызды энергия көзі. Организмге қажетті энергияның 25–30%-ын липидтер қамтамасыз етеді. Майдың 1 грамы толық ыдырағанда 38,9 кДж энергия бөлінеді — бұл нәруыз бен көмірсудан бөлінетін энергиядан шамамен екі есе көп.

Қор (қоректік) қызметі

Организмдер майды қоректік қор заты ретінде жинақтайды. Май қоры бунақденелілерде, сүтқоректілерде және адамда (тері асты қабаты, шарбы), сондай-ақ көптеген өсімдіктердің тұқымдарында жиналады. Қысқы ұйқыға кететін организмдер үшін бұл қордың маңызы ерекше.

Қорғаныштық (жылу сақтаушы) қызметі

Май жылуды нашар өткізеді, сондықтан жануарлар тері астындағы май қабаты арқылы дене температурасын тұрақты ұстайды. Мысалы, киттің тері астындағы май қабатының қалыңдығы 1 метрге дейін жетуі мүмкін; бұл оның суық теңіздерде тіршілік етуіне бейімділігін арттырады.

Метаболиттік су (су көзі) қызметі

1 кг май тотығып ыдырағанда шамамен 1,1 кг су түзіледі. Бұл су метаболиттік су деп аталады. Ұзақ қысқы ұйқыға кететін және шөлді аймақтарда тіршілік ететін жануарлар (кейбір кемірушілер, бөкендер, түйелер) осы суды пайдалана алады.

III. Бекіту сұрақтары

  1. Липидтердің құрылысы қандай?
  2. Майдың қорғаныштық қызметі неде?
  3. Метаболиттік су дегеніміз не?

IV. Үй тапсырмасы

Тақырып: «Липидтер» (оқулық және тірек-сызба бойынша қайталау).

V–VI. Үй тапсырмасын тексеру және бағалау

  • Үй тапсырмасын сұрау және талдау.
  • Оқушылардың жұмысын бағалау.