Өсімдік ұлпалары
§5. Өсімдік ұлпалары
Сабақтың мақсаты
Өсімдіктерге тән алты ұлпаның түрлерімен таныстыру (түзуші, жабын, негізгі, тірек, өткізгіш, бөліп шығарушы) және әр ұлпаның қызметі мен бір-бірінен айырмашылығын түсіндіру.
Сабақтың міндеттері
- Білімділік: өсімдіктерге тән барлық ұлпалар туралы толық мәлімет беру.
- Тәрбиелік: тұлға ретінде қалыптасуды, адамгершілік қасиеттерді және қоршаған ортаға жанашырлық сезімді дамыту.
- Дамытушылық: пәнге және тақырыпқа қызығушылықты арттыру.
Ұйымдастыру деректері
- Құрал-жабдықтар
- электронды көрсетілімдер, микроскоптар, дайын микропрепараттар
- Сабақтың типі
- құрастырылған
Ұлпа туралы түсінік
Тарихи даму барысында ағзалардың құрылысы күрделеніп, көпжасушалы түрлер қалыптасты. Өсімдіктерде мүшелердің (тамыр, сабақ, жапырақ және т.б.) жіктелуі олардың көлемін арттырып, сыртқы ортамен байланысын күшейтті және қоректік заттарды сіңіруін жақсартты.
Өсу мен даму нәтижесінде құрылысы ұқсас, атқаратын қызметі бірдей жаңа жасушалар түзілді. Шығу тегі бірдей, құрылысы мен қызметі ұқсас жасушалар тобы ұлпа деп аталады.
Ұлпалардың дамуы
Нағыз ұлпалар қырықжапырақтәрізділерде, ашық тұқымдыларда және гүлді өсімдіктерде жақсы дамыған, ал мүктерде өте нашар дамыған.
Қызметіне қарай жіктелуі
- Түзуші (меристема)
- Жабын
- Негізгі (қоректік, фотосинтездеуші)
- Тірек (механикалық)
- Өткізгіш
- Бөліп шығарушы
Жасушалардың ерекшеліктері
- Ұлпа жасушалары тірі де, өлі де болады.
- Өлі жасушаларда цитоплазма болмаса да, өсімдік үшін маңызды физиологиялық қызметтер атқара алады.
- Жасушааралық кеңістік аз болса — жасушалар тығыз орналасады; кең болса — бос орын көбірек болады.
Ұлпа — жасушалардың бөліну, өсу және жіктелу нәтижесінде түзілген, шығу тегі, құрылысы және атқаратын қызметі бірдей жасушалар жүйесі.
Түзуші ұлпа (меристема)
Түзуші ұлпа (меристема; грекше meristos — «бөлінуші») жасушалары үздіксіз бөлініп, жаңа жасушалар түзеді. Жануарларда мұндай ұлпа болмағандықтан, өсуі көбіне шектеулі болады.
Меристеманың жалпы белгілері
- Жасушалары майда және бір-біріне өте тығыз жанасады.
- Қабықшасы жұқа (пектинді-целлюлозалы).
- Цитоплазмасы қою, ядросы ірі.
- Вакуольдері ұсақ, нашар дамыған.
- Қарқынды бөлініп, үнемі жаңарып отырады.
Орналасуына қарай түрлері
А) Төбе меристемасы (апикальды)
Сабақ пен тамырдың ұшында орналасып, олардың ұзарып өсуін қамтамасыз етеді. Әрбір өркен мен тамыр ұшында, сондай-ақ ұрық тамыршасы мен бүршікте болады.
Төбе меристема орналасқан аймақ өсу нүктесі деп аталады. Өсу нүктесі жарақаттанбайынша, өсімдік өсуін тоқтатпайды, сондықтан сабақ пен тамыр үнемі ұшынан өседі.
Өсу нүктесінің шеткі аймағында жапырақ төмпешіктері пайда болып, кейін бүршіктер дамиды. Төбе меристемасы вегетативті өркен меристемасы, гүл өркендері меристемасы және тамыр ұшы меристемасы болып ажыратылады.
Ә) Бүйір меристемасы (латеральды)
Сабақ пен тамырдың ішкі жағында орналасады. Оған перицикл, прокамбий және тоз камбийі жатады.
Прокамбий жасушалары созылыңқы, цитоплазмасы қою және әртүрлі бағытта бөліне алады. Одан өткізгіш ұлпалар және кейінгі түзуші ұлпа — камбий түзіледі.
Камбий өсімдікті жуандатып өсіреді. Тоз камбийі қабықтың тоз қабатын жуандатады, ал перицикл тамырда орналасып, жанама тамырлардың дамуына негіз болады.
Б) Қыстырмалы меристема (интеркалярлы)
Астық тұқымдас өсімдіктердің (бидай, жүгері, күріш) буынаралығының түбінде, жапырақ сағағының түпкі жағында және гүл сидамында кездеседі.
Қамыс, жүгері, бидай сияқты өсімдіктерде буынаралықтардың ұзаруы және жапырақ қынабының кеңейіп өсуі осы меристема түріне байланысты.
В) Жарақат меристемасы (каллюс)
Өсімдік әртүрлі әсерден (зиянкестер, жануарлар немесе адам әрекеті) зақымданғанда, жарақатқа жақын тірі жасушалар бөлініп, жараны жабатын ұлпа түзеді.
Жасушалар өте қарқынды бөлініп, көлемін ұлғайтып, зақымданған жерді толық жабуға дейін жетеді. Әсіресе жапырақ, жас өркен және тамыр зақымданса, қалпына келуі жылдам жүреді.
Жарақат меристемасының бөлінуі нәтижесінде кейіннен өткізу қызметін атқаратын жасушалар да түзілуі мүмкін.
Қолданбалы маңызы
Қазіргі уақытта аналық өсімдіктен жасушалар тобын бөліп алып, жасанды қоректік ортада өсіру әдістері кең қолданыла бастады. Бұл тәсіл ауыл және орман шаруашылығында баяу көбейетін, сирек кездесетін әрі құнды түрлерді көбейтуге мүмкіндік береді.
Қорытынды: өсімдіктегі барлық ұлпалар түзуші ұлпадан түзіледі. Өсімдіктің мүшелері ұзарып, ағаштар мен бұталар жыл сайын жуандап өсуі меристеманың жұмысына тікелей байланысты. Түзуші ұлпа болмаса, өсімдік өспейді, дамымайды және жаңа мүшелер мен ұлпалар түзілмейді.
Жабын ұлпа
Жабын ұлпа — өсімдіктің барлық мүшелерінің сыртын қаптап тұратын жасушалар жиынтығы. Оның негізгі қызметі — өсімдіктің ішкі ортасындағы су, газ алмасу және жылу режимін тұрақтандырып, сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан, зиянды жәндіктер мен микроағзалардан қорғау.
Тамырдың сору аймағында жабын ұлпа тамырға су мен онда еріген заттардың өтуін қамтамасыз етеді.
Түрлері
Жабын ұлпа алғашқы (бастапқы) және соңғы болып екіге бөлінеді.
Құрамына кіретін ұлпалар
- Алғашқы жабын: жер үсті мүшелерін қаптайтын өң (эпидермис) және тамырды қаптайтын өң (эпиблема).
- Соңғы жабын: тоз және қыртыс.
Негізгі ойлар
- Ұлпа — шығу тегі, құрылысы және қызметі ұқсас жасушалар жүйесі.
- Барлық ұлпалардың бастауы — меристема; ол өсуді және жаңа құрылымдардың түзілуін қамтамасыз етеді.
- Жабын ұлпа өсімдікті қорғайды және ішкі ортаның тұрақтылығын сақтауға көмектеседі.