Қазақша рефераттар

Кірме сөздер

Күнделікті сабақ жоспары (5-сынып, қазақ тілі)

Бұл материал 5-сыныпқа арналған күнделікті сабақ жоспарының үлгісі. Негізгі бөлім кірме сөздер тақырыбын түсіндіруге және бекітуге бағытталған.

Тақырыптар тізімі

  1. Кірме сөздер
  2. Кірме сөздер – халық тарихының айнасы
  3. Диалект сөздер
  4. Кәсіби сөздер
  5. Терминдер

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Пәні:
Қазақ тілі
Сыныбы:
5
Тоқсан:
III
Күні:
________________
Мұғалім:
________________
Сабақ типі:
Жаңа сабақ
Сабақ түрі:
Дәстүрлі
Әдіс-тәсілдер:
Түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу, талдау
Көрнекілік:
Кесте, үлестірмелер
Пәнаралық байланыс:
Қазақ әдебиеті, тарих

Сабақтың тақырыбы

Кірме сөздер

Білімділік мақсаты

Қазақ тіліндегі кірме сөздер туралы және олардың тілге ену себептері жөнінде мәлімет беру.

Тәрбиелік мақсаты

Оқушыларды халқымыздың тарихын қастерлеуге, ұлтжандылық пен адамгершілікке тәрбиелеу.

Дамытушылық мақсаты

Заманауи тілдік үдерістерді түсіну үшін кірме және жаңа сөздерді меңгеруге, өзге халықтар туралы танымды кеңейтуге бағыттау.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

IV. Жаңа сабаққа дайындық

  • Сабақ тақырыбын тақтаға жазу.
  • Сабақтың мақсатын түсіндіру.

V. Жаңа тақырыпты түсіндіру

Кірме сөзі «жергілікті емес, сырттан енген» деген ұғымды білдіреді. Жер бетінде басқа тілден енбеген сөз жоқ десек, қателеспейміз. Себебі кез келген халық өзге халықтармен араласады, көрші өмір сүреді, сауда жасайды, мәдени байланыс орнатады. Сондықтан бір тілден екінші тілге сөздердің ауысуы табиғи құбылыс.

Маңызды тұжырым

Кірме сөздер — тек тілдік құбылыс емес, тарих, мәдениет, қарым-қатынас ізін сақтайтын құндылық.

Қазақ тіліне араб, парсы, моңғол тілдерінен енген көптеген сөздер уақыт өте келе тілдің өз сөзіне айналып, кейде олардың кірме екенін ажырату да қиынға соғады.

Моңғол тілінен енген мысалдар

Кейбір жер-су атаулары мен тарихи ұғымдар кірме сөздердің көне қабатын көрсетеді. Мысалы, Тарбағатай, Нарынқол, сондай-ақ ұлыс, нөкер, жасақ, аймақ сияқты сөздер.

Қаскелең, Шамалған атаулары да тарихи деректерде моңғол батырларының есімдерімен байланыстырылады.

Орыс тілі арқылы енген сөздер

Қазақ халқы орыс халқымен ұзақ уақыт қатар өмір сүргендіктен, орыс тілінен де көп сөз енді: жәшік, кереует, бәтеңке, кәмпит, тәрелке.

Кейбір терминдер ұзақ уақыт өзгеріссіз қолданылып келді: телефон, телеграф, автомобиль.

Сондай-ақ, орыс тіліне басқа тілдерден енген футбол, баскетбол, волейбол сияқты сөздер орыс тілі арқылы қазақ тіліне де кірді.

Қазақ тілінен орыс тіліне енген мысалдар

Түркі тілдерінен орыс тіліне енген сөздер де бар. Мысалы, яркий сөзі жарық (ярық) ұғымымен байланыстырылып түсіндіріледі; кей деректерде топтать сөзі таптау етістігімен салыстырылады. (Бұл мәселелер тарихи-лингвистикалық зерттеуді қажет етеді.)

Түркі тілдерінің ықпалы туралы қазақтың белгілі ақыны Олжас Сүлейменов «АЗиЯ» атты еңбегінде сөз етеді.

Уақыт өте келе кірме сөздердің бір бөлігі қазақ тілінің дыбыстық заңдылықтарына бейімделіп өзгерсе, кейбірі бастапқы қалпын сақтап қолданылады. Соңғы жылдары көптеген кірме атаулардың қазақша баламалары да орныға бастады: самолет — ұшақ, вертолет — тікұшақ, коллектив — ұжым.

VI. Түсінікті тексеру

  1. Қандай кірме сөздерді білесіңдер? Мысал келтіріңдер.
  2. Түсіндірме сөздікпен танысу: сөздіктен 5–6 кірме сөз тауып, жазу және мағынасын анықтау.

VII. Жаңа сабақты бекіту

Оқулықпен жұмыс

  • 173-жаттығуды ауызша орындау.

Тақтамен жұмыс

  • 2–3 оқушыны тақтаға шығарып, 171, 172, 176-жаттығулардан кірме сөздерді теріп жаздыру.
  • Қалған оқушылармен 175-жаттығуды орындау.

Үлестірме қағаздар бойынша жұмыс (деңгейлік тапсырмалар)

I деңгей

Төмендегі сөздер қай тілден енгенін анықта:

дүние, хабар, азамат, баға, сәби, ұлыс, нөкер, жасақ, қоян, құрылтай, бөшке, божы, бишік, барқыт, сіріңке, шәйнек

II деңгей

Моңғол тілінен енген сөздерді бір бөлек, араб-парсы тілінен енген сөздерді бір бөлек, орыс тілінен енген сөздерді бір бөлек жаз:

сәби, жария, газет, бақыт, сиса, күршек, ұлыс, дүние, әбдіре, сот, әйел, бөшке, тебек, дұға, күрең, махаббат, жасақ, шәкірт, құрылтай, шен

III деңгей

Ішінде кірме сөздер кездесетін мақал-мәтелдер жаз. Мақал-мәтелде кірме сөздердің не себепті қолданылатынын түсіндір.

Үлгі

«Адам бақыттың қонғанын білмейді, ұшқанын біледі.»

VIII. Сабақты қорыту

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

  1. Кірме сөздер туралы ережені қайталау.
  2. 177-жаттығуды орындау.

Ескерту: Материалды сыныптың дайындық деңгейіне қарай ықшамдап немесе кеңейтіп қолдануға болады.