Ғани сурет
Ғани Мұратбайұлы: қысқа ғұмыр, ұзақ әсер
Бұл есімді көпшілік жақсы біледі: көптеген көшелерге, елді мекендерге, мектептерге Ғани Мұратбайұлы есімі берілген. Себебі ол — Шығыс жастарының ақылшысы, ұйымдастырушысы, қиын кезде жол көрсеткен жетекші тұлға.
Өлең жолдары
Тұман еді… Түн еді, ертең еді…
Түнек еді, өскенге дерт — өлең еді…
Өзгертті де дүниені ел шемені,
Өр сапарға шақырды ерте мені.
Ғұмыры — найзағайдай
Ғани найзағайдың жарқ еткеніндей ғана ғұмыр кешті: жиырма үш жасқа да толмай өмірден өтті. Бірақ жымия күлген қалпы ХХ ғасыр табалдырығын аттап, өз дәуірінің белгісіне айналды.
Ғани — ғұмыр. Ғани — ғасыр. Бір сәт өткенге көз жүгіртейік.
Дүниеге келуі
1902 жылдың 3 маусымында Қазалының киелі топырағында Ғани дүниеге келді. Сол сәтте-ақ оның болашақта Шығыстың жалынды ұланы боларын ешкім білмеді. Бірақ табиғаттың өзі алаулаған таңдай мейірленіп тұрғандай әсер қалдырады.
Көрініс (үзінді)
Нұрдәулет: Мұратбай аға, Бәтима жеңгеміз ұл тапты. Сіз ұлды болдыңыз. Сүйінші!
Мұратбай: Айналайын, сүйіншің дайын. Қалағаныңды ал. Бұл — көптен күткен қуанышым. Татар тамырымның құрметіне атын Ғанибай қоямын.
Білімге басталған жол
1911 жылы әкесі қайтыс болған соң, тоғыз жасар Ғаниды анасы уезд орталығы Қазалы қаласына алып келіп, орыс-қазақ мектебіне береді. Кейін бастауыш училищеде оқып, он бес жасқа дейін білімін нығайтып, сауатын ашады. Бұдан соң бір жылдай уездік комитетте қызмет істейді.
Түйін
Ерте есейген жас жүрек алыс армандарға ұмтылды: білім мен қызметті қатар алып жүруді үйренді.
Көрініс (үзінді)
Нұрдәулет: Апа, оқығым келеді. Әкем менің оқып, азамат болғанымды қалапты ғой.
Анасы: Иә, құлыным. Биыл күзден бастап оқуға берем. Қазақ балаларының саны жетіспей тұр дейді.
Ташкент: қоғамдық қызметтің басталуы
1918 жылы Ғани Орта Азиядағы оқу-білім мен мәдениеттің ордасы болған Ташкентке келеді. Осы кезеңнен бастап оның қоғамдық-саяси қызметі айқындалып, жастарды ұйымдастыру ісі қарқын алады: Қазақ институты жастарының комсомол ұйымын ашады, панасыз қалған балаларды жинап, интернатқа орналастырады.
Көрініс (естелік)
1923 жылдың күзінде Ғани оқу іздеп келген жастарды өзіне тартып, жол көрсетеді. Қырық шақты бала оны қоршап, өтінішін айтады. Ғани болса, көптен танысындай жылы сөйлеп:
«Сендердің тілектерің — оқу ғой, балалар. Ендеше, еріңдер соңымнан!»
Жолай жетім баланың халін сұрап, «оқу-үйрену жетімдікке қарамайды» деп жігер береді. Талап пен еңбекті алға қойып, жастарды су шаруашылығы мамандарын даярлайтын техникумның мұраптық мамандығына түсіруге көмектеседі.
Ілияс Жансүгіровтің бағасы (жырдан)
Жинауға жалпы жасты жаман-жұман,
Жұртыңнан арылтуға ауыр тұман.
Жасыған жас жұртыңа көсем болып,
Майданға түсіп едің, Ғани ұлан.
Өсу жолы
Жеті жылдың ішінде қатардағы комсомол мүшесінен Түркістан жастарының жетекшілігіне дейін көтерілді.
Қызметі
ВКП Түркістан Орталық Атқару Комитетінің шығыс бөлігін басқарды.
Қоғамдық рөлі
Жастарды білімге, тәртіпке, ұйымшылдыққа үндеген ұйымдастырушы ретінде танылды.
Қоштасу сәті: ел қимай шықты
1925 жылдың 16 сәуірінде Ғанидың денесі салынған табыт Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінің залына қойылды. Табыт жанында Балтық флотының екі жүз теңізшісі құрметті күзетте тұрды. Қоштасуға жұрт көп жиналып, он бес мың мәскеулік коммунистер мен комсомол жастары ақтық сапарға шығарып салды.
Көзден таса болуын сүймейтін жүрек «Ғани өлді» деуге қимады. Жайнаған көз, жанған жүрек, қайратты білекпен іске кіріскен ол — жалпақ даланың жаужүрек ұланы еді. Тартыстың отымен жанып өтті.
Рухани мұра және тағылым
Мінез бен өлшем
Ғанидың жалынға оранған қайрат-жігері, көрегендігі, іскерлігі, табандылығы, жоғары жауапкершілігі, адалдығы мен әділдігі — кейінгі ұрпаққа ұлағат.
Естелік пен құрмет
- 1968 жылы Қазалы қаласында Ғани Мұратбайұлының тарихи-мемориалдық мұражайы ашылды.
- Қаланың қақ ортасындағы қарағай там — көненің көзі, Ғани өмір сүрген өлкенің тарихымен астасқан орын.
- 1992 жылы Ғанидың 90 жылдығы республика көлемінде аталып өтті.
- 2002 жылдың 3 маусымында 100 жылдығы атап өтіліп, ол ел жадында жастықтың рәмізі болып қала берді.
Жастарға үндеу
Әр буын өз уақытының жауапкершілігін арқалайды. Ғани сынды жалынды күрескердің өмірі бүгінгі жасқа білімге берілудің, елге қызмет етудің және қайсарлықтың мәнін ұқтырады.
Қорытынды: «Ғанидай боламыз»
Бұл бөлімде оқушылардың хормен айтатын ұраны мен өлең жолдары арқылы сабақтың тәрбиелік өзегі айқындалады: жас ұрпақ өзіне үлгі тұтар тұлғаның рухын жалғап, талаптануға бекінеді.
Өлең (Сымбат)
Жүрегі кең, жаны игі,
Жайсаң аға Ғаниды
Барлық бала біледі,
Барлық бала таниды.
Өмірі оның — толы аңыз,
Жүріп өткен жолы — аңыз.
Біз Ғаниға ұқсаймыз,
Біз Ғанидай боламыз.
Қиындық қанша мол болса да,
Қажымаған, шаршамаған ол.
Өлең (Гүлкөктем)
Ғани — нағыз батыр ғой,
Ғани — нағыз комсомол.
Оянғанда жас ғалам,
Асқақ ұран тастаған.
Жайсаң аға туралы
Біз шырқаймыз асқақ ән.
Есте қалатын ой
Тарих тұлғаны тек өмір сүрген жылымен өлшемейді. Кейде қысқа ғұмыр — ұзақ ықпалдың бастауы болады. Ғани Мұратбайұлының өнегесі — соның дәлелі.
Мәтін редакцияланып, орфографиясы мен тыныс белгілері түзетілді; мазмұны сақталып, блог-пост форматына келтірілді.