Жанның азығы - ынсап
«Адам бол — мал тап» ұстанымының өзегі
Егер малың болмаса, біреуден мал дәметіп қолыңды жаясың: тіленесің, үй аралап ас ішесің. Бұл — адамның қадірін түсіретін, еркіндігін әлсірететін күй. Сондықтан «адам болу» туралы сөздің ішінде еңбек, кәсіп және өз күнін өзі көру қағидасы жатыр.
Тәуелділік неден басталады?
Малың жоқ болса, еріксіз өзгеге жалтақтайсың. Уақыт өте бұл ұяттан айырылуға, мінездің жадаулығына, қадірдің кетуіне әкеледі.
Дәулет не үшін керек?
Дәулет — тек ішіп-жеу емес. Ол жетім-жесірге жәрдем беру, оқыту, емдету, отбасын құру секілді адамгершілік міндеттерді атқаруға мүмкіндік береді.
Ғылымға келу жолы: Абайдан философияға дейін
Ғылымға бет бұруға тікелей әсер еткен нәрсе — Абайға деген сүйіспеншілік. Университетте оқып жүргенде Абайдың өлеңдерін жүйелі оқи бастау өмірлік ұстанымдарды айқындауға ықпал етті.
Алғашқы ұстаз және алғашқы қадам
Ғылымға баулыған алғашқы ұстаз — Жамбыл Артықбаев. Оның жетекшілігімен мақалалар жазыла бастады. Тарих факультетінде оқыса да, курстық жұмыстың тақырыбы ретінде Абайдың мұрасын таңдауы — бағытын айқындаған шешімдердің бірі болды.
Философиямен жүздесу
Кей пәндер жанына жақпаған тұста философияға бетбұрыс жасалды. Философия тарихынан дәріс берген Төлеуғазы Әбжановтың ұстаздық болмысы, мәдениеті мен дәріс мәнері ерекше әсер қалдырды. Сол кезеңнен бастап философияға махаббат оянып, Бердяев, Ницше, Леонтьев, Шопенгауэр еңбектері зерделене түсті.
Өмірлік тақырып
Философиялық дайындық ақырында Абай дүниетанымындағы «толық адам» мәселесін өмірлік зерттеу нысаны ретінде таңдауға көмектесті.
Жан азығы: өзіңді тану және шындыққа ұмтылу
Біз кейде әлем туралы көп нәрсе білеміз: материктердің флорасы мен фаунасын, алыс өңірлердегі өсімдіктерді жатқа айта аламыз. Бірақ соған қарамастан өзімізді тану мәселесінде әлсізбіз. Өзін танымаған адам өзгелерді де терең тани алмайды.
Шындықты қалай білеміз?
Адамның бойында шындыққа деген түсініксіз құлшыныс бар: өмір бойы бір нәрсені білгісі келіп тұрады, бірақ нақты нені іздейтінін өзі де аңғармайды. Түптеп келгенде, ол — шындық.
Шәкәрімнің сөзімен айтқанда, шындықты білгің келсе, әуелі жанды таны:
- Келдім қайдан?
- Қайтсем пайдам?
- Өлгеннен соң не болам?
Тән қажеттілігі
Қауіптен қорғану, тою, тіршілік ету — тәннің мұқтажы. Оны елемеу мүмкін емес.
Жан қажеттілігі
Жан бұл өмірге ұждан жинау үшін келеді. Ұждан азығы жиналса, жан «семіреді».
Құдайды қайдан іздейміз?
Құдайды алыстан іздеп сандалудың қажеті жоқ: ол — жүректе. Оны танудың жолы — әуелі өзін тану.
Ұжданның үш тірегі: әділет, ынсап, мейірім
Ұждан үш нәрседен тұрады: әділет, ынсап, мейірім. Осы үшеуі жанның азығы болып табылады.
1) Әділет
Абай мазлұмға (зұлымдық көрген адамға) жаның ашып, қайрат қылып, көпке пайдаң тисін деп үндейді. Жан азығын іздеген адам әділет жолынан айнымайды.
2) Ынсап
Ынсап — ақылды болу, нәпсіге ермеу, шектен шықпау. Бұл адамды ішкі тәртіпке үйретеді.
3) Мейірім
Мейірім — өзгенің ауырын жеңілдетуге ұмтылу. Мейірімсіз әділет те қаталдыққа айналып кетуі мүмкін.
Мал мен жан: қайсысы маңызды?
Қазақ амандасқанда «мал-жан аман ба?» дейді. Мұнда «мал» сөзінің алға шығуының өзіндік себептері бар.
Үш себеп
- 1 Мал жанды сақтайды: суықтан, ыстықтан, аштықтан қорғайды.
- 2 Мал жоқтық — қадір кетіреді: өзгенің табағына телміртуі мүмкін. Бұл құлданудың басы.
- 3 Мал — игілік жасау құралы: көмектесу, оқыту, емдету, отбасы құру сияқты істер көбіне мүмкіндікті талап етеді.
Түйін
Ақыл бар, бірақ қолда қаражат жоқ болса, сол ақылдың шарапаты азаяды. Осы мағынада «ақыл малда» дейтін сөз — байлықты ақтауға емес, жауапкершілікпен әрекет етуге шақыру.
Еңбек және кәсіп: табыстың кілті
Табыстың кілті — еңбекте. Адамға берілген он екі мүше мал табу үшін де қызмет етеді. «Он екі мүшең сау болса, кедеймін деп айтпа» дейтін сөз — әрекетке шақырған қағида.
Кәсіптің «ғылымы»
Мал табуды үйрететін білімді көбіне «бизнес» деп қана түсінеміз. Негізінде кез келген кәсіптің өз ғылымы бар: шаштараздық та, аспаздық та, қолөнер де — бәрі кәсіби шеберлік пен жүйелі білімді талап етеді.
Менсінбеу — өзіңді кемсіту
Кейде «таза костюм киіп, кедей болып өту» намысқа қайшы көрінбейді. Бірақ қалтада қаражат жоқ, ал кеуде керіле берсе — бұл жарасымсыз күй.
«Қазақ жалқау» дейтін сөздің түбі
«Қазақ жалқау халық» деген пікір — шындыққа жанаспайтын тұжырым. Егер халық жалқау болса, жер көлемі бойынша әлемде тоғызыншы орын алатын ұлан-ғайыр даласын сақтап қалуы да қиын болар еді.
Мұндай сөздің зияны — адамның өзіне деген сенімін жоюында. «Сен жалқаусың, сен сауатсызсың, біз көзіңді аштық» деген сияқты ұрандар уақыт өте санаға сіңіп, адамның әрекетін тұсаулауы мүмкін. Ал харекеті жоқ адамды басқару да, пайдалану да оңайға түседі.
Қарсы уәж
Халықтың бойындағы еңбекқорлықты оятатын нәрсе — мақсат, білім және жүйелі еңбек. Өз қадірін сезінген адам ғана өз еңбегін де, уақытын да бағалайды.
Идеал образ туралы: «Адамды» іздеу
Көне грек ойшылының күндіз қолына шам алып, «адам іздеп жүрмін» дейтіні туралы мысал бар: талай киім көрдім, ішінде адам жоқ; талай адам көрдім, үстінде киім жоқ деген ишара — адамдықтың сыртқы қалыптан жоғары екенін еске салады.
Қазақтың идеалды образы
Қазақтың идеалды образы ретінде Абайдың ұлы Әбіш аталады. Ал Әбіштің қандай тұлға болғанын Омар Жәлелдің «Харекет» кітабынан тереңірек тануға болады.
«Харекет» туралы
«Харекет» — бірнеше жылдық ғылыми ізденістердің негізінде жазылған еңбек. Кітап оқырман тарапынан жылы қабылданып, адамдық, еңбек және рухани кемелдену тақырыптарын жаңа қырынан пайымдауға жетелейді.