Расул Ғамзатов Ана тілі
Сабақ тақырыбы: Расул Ғамзатов — «Ана тілі»
Бұл материал — Расул Ғамзатовтың «Ана тілі» өлеңін оқытуға арналған әдебиет сабағының мазмұны мен құрылымын жүйелеп ұсынатын жазба. Негізгі өзек — туған тілдің қадірін таныту, өлең идеясы мен көркемдік қуатын ашу, оқушының сөйлеу мәдениетін дамыту және ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Сабақ мақсаттары
Білімділік
- Ақын өмірі туралы мәлімет бере отырып, поэзиясының өміршеңдігін таныту.
- Өлеңнің тақырыбы мен идеясын, көркемдік тілін ашу.
Дамытушылық
- Жырлаған тақырыптарындағы үндестікті таныту, ақын тұлғасына қызығушылық пен сүйіспеншілікті ояту.
- Оқушылардың сөйлеу тілін дамыту, ойын еркін әрі жатық жеткізуге дағдыландыру.
Тәрбиелілік
- Өлең арқылы туған жер мен ана тілін сүю сезімін дәлелдетіп, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі, әдістері, көрнекілігі
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақты меңгерту.
- Сабақтың әдістері
- Сұрақ-жауап, баяндау, талдау, салыстыру, сын тұрғысынан ойлау стратегиялары.
- Көрнекілігі
- Расул Ғамзатовтың суреті, шығармалар жинағы, компьютер.
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу, түгендеу.
- Оқушы назарын өлең жолдары арқылы сабаққа аудару.
Өнер алды — қызыл тіл,
Анаңдай оны құрметте!
Қажымай, талмай үйрен, біл,
Асылын сөздің өрнекте!
II. Қызығушылықты ояту (ой қозғау)
Сыныпқа «қонақ бала» кіріп, шағын диалог арқылы тілдің қадірі туралы ой өрбиді. Мақсат — оқушыларды нақыл сөзге тоқтату, сөз мәдениетінің сабақпен байланысын дәлелдету.
Диалог өзегі
- Қонақ: «Сәлеметсіздер ме? Көрген жерде ауыл бар… ауылдарыңызға келіп қондық.»
- Мұғалім: «Келгенше қонақ ұялады, келген соң үй иесі ұялады. Төрге шығыңыз. Балаларға тіл туралы ғибрат айтыңыз.»
Нақыл мен ой
«Тіл қаруы — сөз, сөз қаруы — ой. Ақылды оймен, алғыр сөзбен сөйлей білу — адамның ең жоғары қасиеті. Сөзден құдіретті, сөзден өткір қару жоқ».
Абайдың ана тіліне сүйсіне тағзым еткені еске алынады. Оқушыларға ой салатын үндеу беріледі:
Ұсақ болма, ірі бол,
Кім де болсаң — әйтеуір,
Азаматтың бірі бол!
Тапсырма (2 минут)
Нақыл сөзден нені аңғардың? Сабаққа қандай қатысы бар? Болжап көр, дәлелде.
III. Мағынаны ашу
Тарих талай дәлелдеген шындық: бір халықтың мақтанышына айналған азаматтың бойынан үлгі-өнеге көп табылған сайын, сол елдің мерейі өседі. «Ердің күні елімен болса, елдің рухы — ерден».
Тірек мәлімет
- Расул Ғамзатов — Дағыстанның халық ақыны.
- 1923 жылы туған, 2003 жылы дүниеден өткен.
- Алғашқы жинағы 1943 жылы жарық көрген.
- 1963 жылы Лениндік сыйлық алған.
Өлеңмен жұмыс
- «Ана тілі» өлеңін мәнерлеп оқыту.
- «Түртіп алу» стратегиясы: таныс емес сөздерді белгілеу, мағынасын анықтау.
- Талдау: өлеңнің жалпы мазмұны, тақырыбы, идеясы, көркемдік тіл ерекшелігі.
- Үзіндіден тілге деген сүйіспеншілікті тауып оқу.
Сөздікпен жұмыс
- Ассамблея
- Жиын, кеңес, басқосу (контекстке қарай қоғамдық құрылым/жиналыс мағынасында).
- Аварша
- Авар тілі (Дағыстандағы авар халқының тілі).
IV. «Ақыл рухына бас иеміз»: зерттеу және топтық жұмыс
Үй тапсырмасы негізіндегі талқылау
Оқушыларға үйден Расул Ғамзатов туралы дерек жинау тапсырылған. «Портфельдерді ашайық»: Дағыстан елі туралы не білеміз? (5–6 минут)
I топ
Өлеңнен ақын қолданған бейнелі сөздерді, көркемдік тәсілдерді табу.
II топ
Өлеңнің композициялық құрылымына талдау жасау (кіріспе, негізгі ой, түйін).
V. Ұқсату және даралау: үндестік іздеу
Расул Ғамзатовтың ойымен үндес ақындарды атау: М. Жұмабаев, Ә. Тәжібаев. Дағыстан ақыны суреттеген елдің ерекшелігі мен біздің елдің ұқсастықтарын салыстыру ұсынылады.
Ой тізбегі (3 минут)
Өзге тілдің бәрін біл,
Өз тіліңді құрметте.
Талқылау: Екі ел ақындарының «дариядай» дана ойының түйіні неде? Өз ойыңды дәлелдеп айт.
VI. Бекіту: өлеңнің тәрбиелік өзегі
«Ана тілі» өлеңі арқылы ақын жас ұрпаққа нені айтқысы келді? Біз бүгін қандай тәрбие алдық?
Елін, жерін сүю
Отанға адалдықты тереңдету.
Намысшылдық
Өз болмысыңа жауапкершілікпен қарау.
Имандылық
Ізгілік пен адамдық ұстанымдарды бекіту.
Ана тілін құрметтеу
Тілді қорған емес, рухтың тірегі ету.
Ана тілін мақтан тұту
Тілдің көркемдігін сезіну, бағалау.
VII. Қорытынды: «Менің Дағыстаным» шығармасынан үзінді
Сабақ соңында экраннан «Менің Дағыстаным» шығармасынан үзінді оқылып, ақынның тілге деген тебіренісі бекемделеді.
Ана тілім! Сен маған разысың ба, білмеймін, бірақ менің тірлігім — сенсің, мен сені мақтан етем. Сонау тұңғиық терең жер түбінен жарыққа, күнге, жасыл шөпке асыққан бұлақ суындай, ана тілімнің сөздері тірлігімнен қайнап шығып, алқымыма тіреледі. Ернім күбірлейді. Өз күбіріме өзім құлақ тігем, ана тілім, саған құлақ тігем. Сонда маған бейне тұңғиықтан шымырлап шыққан таудың асау өзені елестейді. Мен болаттың сыңғырын ұнатам, қынабынан суырылған екі қанжардың бір-біріне соғылған дыбысын сүйем. Осының бәрі менің тілімде бар.